Leerdoelen
•Je kunt uitleggen wat moleculen zijn en hoe ze zich gedragen.
•Je kunt drie fasen benoemen waarin stoffen voorkomen: vast, vloeibaar en gas.
•Je kunt uitleggen wat er gebeurt met moleculen bij het uitzetten en krimpen van een stof.
•Je kunt de zes verschillende fase-overgangen tussen stoffen benoemen.
Moleculen: de bouwstenen van alles om je heen
Als je heel ver zou kunnen inzoomen op een glas water, of zelfs op je eigen hand, dan zou je zien dat alles om je heen bestaat uit piepkleine deeltjes. Deze deeltjes noemen we moleculen. Moleculen zijn de bouwstenen van alle stoffen die je kent. Water bestaat bijvoorbeeld uit watermoleculen en lucht bestaat uit zuurstof-, stikstof- en koolstofdioxidemoleculen.
Wat bijzonder is aan moleculen, is dat ze nooit stilstaan. Ze zijn eigenlijk altijd in beweging. Hoe ze bewegen en op welke plek ze zitten, bepaalt hoe een stof zich gedraagt. Moleculen kunnen zelfs weer bestaan uit nog kleinere deeltjes, genaamd atomen, maar daarover leer je meer in een andere les.
De drie fases van stoffen: vast, vloeibaar en gas
Alle stoffen in de wereld komen voor in drie verschillende fases: vast, vloeibaar of gasvormig. De fase van een stof hangt af van hoe de moleculen bewegen en hoeveel ruimte ze innemen.
De vaste fase
Stel je voor dat de moleculen leerlingen zijn op een schoolfeest. In de vaste fase staan de 'leerlingen' (moleculen) allemaal op een vaste plek, bijvoorbeeld langs de rand van de zaal. Ze bewegen wel een beetje – ze trillen op hun plek – maar ze blijven dicht bij elkaar en op dezelfde positie. Je weet precies waar elk molecuul is. Een voorbeeld van een vaste stof is ijs.
De vloeibare fase
In de vloeibare fase hebben de 'leerlingen' iets meer bewegingsvrijheid. Ze dansen een beetje door de zaal, maar blijven wel in de buurt van hun vrienden en de andere moleculen. Ze hebben iets meer ruimte nodig dan in de vaste fase, waardoor ze iets verder uit elkaar liggen. Een vloeibare stof kan van vorm veranderen, bijvoorbeeld water dat de vorm van een glas aanneemt.
De gasfase
De gasfase is als de 'leerlingen' het helemaal naar hun zin hebben en overal door de zaal dansen. Ze bewegen heel veel, helemaal vrij, en hebben ontzettend veel ruimte nodig. De moleculen zijn ver uit elkaar en vliegen kriskras door elkaar heen. Je bent ze de hele avond kwijt! Een gas heeft geen vaste vorm of vast volume; het vult altijd de hele ruimte op, zoals lucht in een ballon.
Uitzetten en krimpen: de invloed van temperatuur
De beweging van moleculen hangt sterk af van de energie die ze hebben. En die energie is weer afhankelijk van de temperatuur.
Uitzetten
Als de temperatuur van een stof stijgt, krijgen de moleculen meer energie. Met meer energie kunnen ze meer bewegen. Als moleculen meer bewegen, hebben ze ook meer ruimte nodig. Ze duwen als het ware de andere moleculen verder weg. Hierdoor wordt de stof groter: hij zet uit. Denk bijvoorbeeld aan een spoorrail die in de zomer langer wordt door de warmte
Krimpen
Het tegenovergestelde gebeurt als de temperatuur omlaag gaat. De moleculen krijgen minder energie, waardoor ze minder bewegen. Ze hebben dan minder ruimte nodig en komen dichter bij elkaar te zitten. De stof wordt kleiner: hij krimpt. Dit zie je bijvoorbeeld als een ballon kouder wordt en wat kleiner aanvoelt.
Fase-overgangen: van de ene fase naar de andere
Wanneer de temperatuur extreem verandert – flink omhoog of flink omlaag – kan een stof van de ene fase naar de andere overgaan. Dit noemen we fase-overgangen. Laten we de zes belangrijkste overgangen bekijken, vaak met water als voorbeeld.
•Smelten: dit gebeurt wanneer een vaste stof vloeibaar wordt. Denk aan ijs (vast) dat smelt tot water (vloeibaar) als het warmer wordt.
•Stollen (of bevriezen): dit is de overgang van vloeibaar naar vast. Als water (vloeibaar) heel koud wordt, stolt het tot ijs (vast). In de natuurkunde gebruiken we 'stollen' voor alle stoffen, niet alleen water.
•Verdampen: hierbij verandert een vloeibare stof in een gas. Je ziet dit bij een waterkoker: het water (vloeibaar) wordt heet en verandert in waterdamp (gas).
•Condenseren: dit is de overgang van gas naar vloeibaar. 's Ochtends zie je dauw op het gras. Dat komt doordat waterdamp (gas) in de nacht afkoelt en verandert in kleine waterdruppeltjes (vloeibaar).
•Sublimeren: dit is een directe overgang van vast naar gas, zonder dat de stof eerst vloeibaar wordt. Dit zie je minder vaak, maar droogijs (vast koolstofdioxide) sublimeert bijvoorbeeld direct naar gas.
•Rijpen: dit is het tegenovergestelde van sublimeren, van gas naar vast, zonder de vloeibare fase. Denk aan rijp op planten op een koude winterdag: waterdamp (gas) verandert direct in ijskristallen (vast).
Waarom een fietsband kan ontploffen
Een fietsband, vaak donker van kleur, absorbeert veel energie van de zon. Hierdoor stijgt de temperatuur in de band enorm. De lucht in de fietsband bestaat uit moleculen die, net als alle andere moleculen, meer energie krijgen als de temperatuur omhoog gaat.
Met meer energie gaan de luchtmoleculen in de band sneller en wilder bewegen. Door die toegenomen beweging hebben de moleculen meer ruimte nodig. De lucht in de band zet uit. Als de lucht zóveel uitzet dat de binnenband de druk niet meer kan weerstaan, dan klapt de band – of, in extreme gevallen, ontploft hij. Dit gebeurt alleen bij extreem hoge temperaturen, maar het is wel goed om er rekening mee te houden, zeker op hete zomerdagen.
