Leerdoelen
•Je kunt de belangrijkste verschillen tussen een parlementair stelsel en een presidentieel stelsel benoemen.
•Je kunt uitleggen welk stelsel Nederland heeft en waarom.
•Je kunt aan de hand van voorbeelden uitleggen hoe de democratie is vastgelegd in de Nederlandse Grondwet.
Indirecte democratie: parlementair of presidentieel?
Een directe democratie is een systeem waarin het volk direct en veel zeggenschap heeft over de politiek. Denk aan referenda waarbij burgers stemmen over specifieke wetten. Tegenwoordig leven de meeste landen in een indirecte democratie. Hierbij kiest het volk volksvertegenwoordigers die namens hen beslissingen nemen over maatschappelijke problemen en het land besturen.
Binnen indirecte democratieën onderscheiden we twee belangrijke bestuursvormen: het parlementair stelsel en het presidentieel stelsel. Beide systemen zijn democratisch en bij beide kiest het volk volksvertegenwoordigers. Het verschil zit hem vooral in hoe de macht verdeeld is en wie de uitvoerende macht vormt.
Het parlementair stelsel: hoogste macht bij het volk
In een parlementair stelsel kiest de bevolking door middel van verkiezingen een parlement. Dit parlement bestaat uit de volksvertegenwoordigers. Zij zijn het hoogste machtsorgaan in het land. Uiteindelijk hebben zij dus het meeste te zeggen over de wetten en beslissingen, maar zij voeren deze niet zelf uit.
De uitvoerders van het beleid, oftewel de bestuurders, worden gevormd door het kabinet. Het kabinet bestaat uit ministers en staatssecretarissen, met aan het hoofd de minister-president. Deze ministers worden gekozen op basis van de partijen die zitting hebben in het parlement. Een belangrijk kenmerk is dat het kabinet verantwoording moet afleggen aan het parlement, en daarmee indirect aan het volk dat het parlement heeft gekozen.
Landen met een parlementair stelsel hebben vaak ook een niet-gekozen staatshoofd, zoals een koning of koningin. De macht van dit staatshoofd is sterk ingeperkt door de Grondwet (ook wel constitutie genoemd). In de Grondwet staat precies beschreven wat de taken en bevoegdheden van het staatshoofd zijn, om machtsmisbruik te voorkomen. Als het staatshoofd een koning is en er een grondwet is, dan spreken we van een constitutionele monarchie.
Het presidentieel stelsel: sterke leider
In een presidentieel stelsel, zoals in de Verenigde Staten of Frankrijk, kiest de bevolking zowel het parlement als het staatshoofd: de president. De president heeft in dit systeem veel macht. Hij of zij kan bijvoorbeeld zelf de ministers benoemen die de uitvoerende macht vormen. Deze ministers komen dan ook vaak uit dezelfde politieke partij als de president. Dit is een groot verschil met een parlementair stelsel, waar ministers vaak uit verschillende partijen komen.
Om de macht van de president enigszins te beperken, heeft de president in de meeste landen geen ontbindingsrecht. Dit betekent dat de president het parlement niet mag ontbinden of naar huis mag sturen.
Nederland: een parlementaire constitutionele monarchie
Nederland is een indirecte democratie met een parlementair stelsel. Het Nederlandse volk kiest de volksvertegenwoordigers, die samen het parlement vormen. Het parlement is de zogenaamde wetgevende macht: het maakt de wetten.
Vanuit de partijen die de meerderheid hebben in het parlement, wordt de uitvoerende macht aangewezen: het kabinet. Dit kabinet bestaat uit ministers en staatssecretarissen die vaak uit verschillende politieke partijen komen. Zij voeren de wetten uit die door het parlement zijn vastgesteld en moeten daarover verantwoording afleggen aan de gekozen parlementsleden.
Daarnaast heeft Nederland een staatshoofd, de koning, wiens macht is ingeperkt door de Grondwet. Dit maakt Nederland een parlementaire constitutionele monarchie.
De Grondwet: de basis van onze democratie
De Grondwet is een zeer belangrijk document in Nederland. Hierin zijn de belangrijkste waarden van de democratie, zoals vrijheid en gelijkheid, vastgelegd door middel van specifieke regels en wetten. Deze wetten zorgen ervoor dat de democratische waarden gewaarborgd blijven. Dit zie je terug op de volgende manieren:
•Scheiding der machten: alle taken en bevoegdheden van de drie politieke machten – de wetgevende macht (parlement), de uitvoerende macht (kabinet) en de rechtsprekende macht (rechters) – liggen vastgelegd in de Grondwet. Dit voorkomt dat één persoon of groep te veel macht krijgt. Zo staat er bijvoorbeeld dat een Tweede Kamerlid uit de wetgevende macht niet tegelijkertijd minister mag zijn in de uitvoerende macht.
•Politieke vrijheid van burgers: de Grondwet garandeert burgers politieke vrijheid. Dit betekent dat je bijvoorbeeld het recht hebt om te stemmen vanaf 18 jaar en dat je een politieke partij mag oprichten.
•Besluitvorming binnen de politiek: de regels voor hoe binnen de politiek besluiten moeten worden genomen, liggen vast. Een wet wordt bijvoorbeeld pas aangenomen en treedt in werking als deze zowel door de Tweede als de Eerste Kamer is goedgekeurd.
•Vrijheid van media en journalisten: onze vrijheid wordt ook gewaarborgd door het feit dat in de Grondwet de vrijheid van media en journalisten is vastgelegd. De overheid mag geen censuur toepassen en journalisten moeten toegang hebben tot de juiste informatie om burgers zo goed mogelijk te kunnen informeren.
Voordelen en nadelen van het parlementair stelsel
Nederland heeft een parlementair stelsel. Wat zijn daarvan nu de belangrijkste voor- en nadelen?
•Voordeel: een belangrijk voordeel van een parlementair stelsel is dat er vaak meer verschillende partijen in de uitvoerende macht (het kabinet) vertegenwoordigd zijn dan bij een presidentieel systeem. Dit betekent dat beleid altijd vanuit meerdere kanten wordt bekeken en bediscussieerd. Hierdoor kunnen er uiteindelijk beter overwogen keuzes worden gemaakt.
•Nadeel: tegelijkertijd kan dit ook een nadeel zijn. Al het overleggen en het 'polderen' (zoals we dat in Nederland noemen) kan leiden tot minder daadkracht en slagvaardigheid. Beslissingen duren soms langer dan in een presidentieel systeem, waar de president vaak sneller kan handelen.
