Leerdoelen
•Je kunt de verhouding tussen het legaliteitsbeginsel en de rechtsstaat uitleggen.
•Je kunt de betekenis van het legaliteitsbeginsel beschrijven en het belang van regels in de samenleving toelichten.
•Je kunt de kwaliteitseisen van wetten benoemen en uitleggen.
•Je kunt de twee elementen van het legaliteitsbeginsel benoemen en uitleggen.
Betekenis van het legaliteitsbeginsel
Het legaliteitsbeginsel is een van de grondbeginselen van de rechtsstaat. Het betekent dat de overheid zich aan de wet moet houden en alleen mag straffen of ingrijpen als dit vooraf in de wet is vastgelegd en door het parlement is aangenomen. Zo worden burgers beschermd tegen willekeur en weten zij waar zij aan toe zijn. Met andere woorden: iemands vrijheid kan alleen worden beperkt als dit rechtmatig is volgens de bestaande wetten en regels. Of burgers bereid zijn zich aan de wetten te houden, hangt mede af van de redelijkheid en rechtvaardigheid van deze wetten.
Het belang van regels
Binnen een samenleving bestaan verschillende waarden, zoals veiligheid en gelijkwaardigheid. Deze waarden kunnen in de loop van de tijd veranderen en groeien vaak uit tot normen: afspraken over hoe we ons gedragen. Normen kunnen ongeschreven (niet voordringen bij de bakker) of geschreven (rechts rijden in het verkeer) zijn. De belangrijkste regels zijn vastgelegd in wetten en vormen samen het recht. Zowel burgers als de overheid moeten zich hieraan houden, en de overheid mag alleen handelen op basis van wetten die door het parlement zijn vastgesteld.
Regels: waarden → normen → wetten (rechtsnormen)
Kwaliteitseisen van wetten
Om het voor burgers gemakkelijker te maken zich aan de wetten te houden, zijn er bepaalde kwaliteitseisen opgesteld. Een wet:
•mag niet in strijd zijn met een andere wet;
•moet algemeen van aard zijn en voor iedereen gelden;
•moet openbaar en begrijpelijk zijn;
•moet uitvoerbaar zijn;
•mag niet met terugwerkende kracht worden toegepast;
•mag niet te vaak worden veranderd;
•moet redelijk zijn.
Elementen van het legaliteitsbeginsel
Het legaliteitsbeginsel bestaat uit twee elementen. Ten eerste berust al het overheidshandelen op wetgeving en ten tweede voldoet deze wetgeving aan de genoemde kwaliteitseisen. Deze elementen komen voort uit de betekenis van het legaliteitsbeginsel en de kwaliteitseisen van wetten.
Waarvoor dient het legaliteitsbeginsel?
Het legaliteitsbeginsel zorgt voor voorspelbaarheid, omdat iedere burger door de wet te lezen van tevoren weet waar hij aan toe is. Het zorgt ook voor vertrouwen, omdat men weet dat de overheid alleen naar deze wetten kan handelen en ze niet kan misbruiken. Bovendien zorgt het voor gelijkheid, omdat iedereen zich aan deze wetten moet houden. En ten slotte brengt het legaliteitsbeginsel ons orde en veiligheid in de samenleving.
