Wat is cultuur?
Leerdoelen
•Je kunt de definitie van cultuur uitleggen en de drie functies van cultuur benoemen en toelichten.
•Je kunt de definitie van socialisatie beschrijven en de verschillende fasen van het socialisatieproces benoemen en verklaren aan de hand van een voorbeeld.
•Je kunt de doelen van socialisatie herkennen en uitleggen.
De definitie van cultuur
Het is een breed begrip dat ontstaat wanneer een groep mensen langdurig met elkaar te maken heeft. Cultuur omvat alle gebruiken van die groep mensen. Denk hierbij aan het eten van oliebollen met oud en nieuw, het netjes ‘dankjewel’ zeggen als je iets krijgt, of de kledingstijl die als normaal wordt beschouwd.
Kortom, cultuur omvat alle waarden en normen en andere kenmerken die de leden van een groep als normaal of vanzelfsprekend beschouwen. Dit kan heel specifiek zijn, zoals je in het oranje kleden op Koningsdag. Maar het kan ook heel basale dingen omvatten, zoals dat het voor ons normaal is om naar de wc te gaan als je moet plassen, in plaats van het in je broek te doen. Dit is niet iets wat je als baby wist, maar iets wat je met vallen en opstaan hebt aangeleerd.
De functies van cultuur
Cultuur is dus het geheel van waarden en gebruiken (normen) van een bepaalde groep. Cultuur heeft verschillende belangrijke functies:
•Vorming van je persoonlijkheid: cultuur bepaalt voor een deel jouw persoonlijkheid. De cultuur – of culturen – waarin je opgroeit, vormt een deel van wie jij bent en wat je belangrijk vindt. Later kun je hier kritischer naar kijken, maar het blijft onderdeel van je identiteit. Dit noemen we ook wel de socialisatiefunctie.
•Gezamenlijk referentiekader: cultuur geeft jou en andere mensen binnen dezelfde cultuur een bepaald of gezamenlijk referentiekader. Dit is als het ware de onzichtbare bril waardoor jij naar de wereld kijkt. Alles wat je hebt aangeleerd, beschouw je in eerste instantie als de norm. Alles wat hiervan afwijkt, zie je misschien als vreemd. De regels en waarden die je hebt geleerd, bepalen dus hoe jij de wereld ziet.
•Gedragsregulatie: ten slotte zorgt cultuur voor de gedragsregulatie van mensen. Omdat er door middel van cultuur bepaalde waarden en normen zijn, weten mensen hoe ze zich moeten gedragen. Dit maakt menselijk gedrag voorspelbaar en geordend.
Socialisatie
Cultuur vormt jouw persoonlijkheid doordat kenmerken van een cultuur op jou worden overgedragen. Dit proces van overdragen van cultuur noemen we socialisatie. De definitie van socialisatie is: het proces waarbij iemand bewust of onbewust de waarden, normen, gebruiken en andere culturele kenmerken krijgt aangeleerd. Dit hele pakket aan waarden, gebruiken en normen heb je niet zomaar onder de knie. Cultuur wordt aangeleerd; het is een proces van overbrengen dat vaak jaren in beslag neemt. Het wordt overgedragen van ouder op kind, maar bijvoorbeeld ook binnen een vriendengroep, waar duidelijk wordt gemaakt wat wel en niet geaccepteerd wordt als normaal gedrag.
De belangrijkste manier waarop wordt gesocialiseerd, is door imitatie (het nadoen van anderen) en door informatie-uitwisseling.
Het proces van socialisatie
Socialisatie is het aanleren van gebruiken die in jouw omgeving normaal zijn. Deze leer je 'bovenop' je aangeboren erfelijke eigenschappen.
Het socialisatieproces begint bij het vertonen van bepaald gedrag, vaak door imitatie. Van ouder op kind vindt veel imitatie plaats. Je krijgt aanwijzingen van je ouders en bootst hen na. Je kijkt en luistert naar hoe zij met dingen omgaan en welke woorden ze gebruiken. Dit neem je als kind vaak onbewust over. Natuurlijk doe je niet altijd alles wat je ouders zeggen, zeker niet als puber. Je experimenteert en zoekt de grenzen van de wenselijke normen op. Je doet informatie op door middel van aanwijzingen en regels. Op het gedrag dat jij vertoont, reageert jouw omgeving. Dit is sociale controle. Jouw omgeving keurt jouw gedrag af of prijst het juist aan op basis van de waarden en normen die binnen de cultuur gelden. Dit gebeurt door middel van sancties.
Jouw omgeving kan zowel positieve als negatieve sancties geven, die informeel of formeel kunnen zijn:
•Formele negatieve sanctie: een boete krijgen voor het door rood licht rijden.
•Informele positieve sanctie: een compliment krijgen van je ouders omdat je het goed hebt gedaan op school.
Door die sancties weet jij of je dat gedrag de volgende keer wel of niet moet vertonen. Zo vertoon je elke keer nieuw gedrag, waarop weer wordt gereageerd. Deze cyclus vindt steeds opnieuw plaats, net zo lang totdat je automatisch en soms zelfs onbewust het goede gedrag vertoont dat van jou wordt verwacht binnen de cultuur. Dit heet internalisatie.
Laten we het voorbeeld nemen van zindelijk worden, oftewel plassen op de wc in plaats van in je broek. Als baby weet je nog niet dat je hoort te plassen op de wc; dit laat je gewoon lopen. Je ouders geven je daarom een luier om. Als je oud genoeg bent, vertellen je ouders je dat je naar de wc of op het potje moet gaan zitten als je moet plassen. Dit is een aanwijzing. Als je vervolgens wel in je broek plast, zullen je ouders zeggen dat je een 'ongelukje' hebt gehad en dat het eigenlijk zo niet hoort (negatieve sanctie). Als je een keer wel op het potje hebt geplast, ontvang je een positieve reactie (positieve sanctie). Omdat je als kind telkens zo’n reactie op jouw gedrag krijgt, ga je op een gegeven moment uit jezelf naar de wc als je moet plassen. Zo heb je het wenselijke gedrag geïnternaliseerd. In dit geval ben je dan zindelijk.
Socialiserende instituties
Waar vindt socialisatie plaats? Eigenlijk overal om je heen leer je over wat binnen jouw groep normaal of wenselijk is. Al deze plekken, van school tot je gezin, de sportvereniging, de media en de overheid, noemen we socialiserende instituties. Het zijn namelijk plekken waar waarden en normen overgedragen worden, dus waar cultuuroverdracht plaatsvindt.
De doelen van socialisatie
Waarom wordt cultuur overgedragen? De socialisatie heeft verschillende doelen:
•Vorming van identiteit: door socialisatie pas je je als individu aan de groep waartoe je behoort. Hierdoor creëer je jouw persoonlijke identiteit, het beeld dat je van jezelf hebt. Omdat je je hebt aangepast aan een groep, hangt dit zelfbeeld ook samen met de sociale identiteit: het deel van jouw zelfbeeld dat is afgeleid van de groep of groepen waarmee jij je verbonden voelt.
•Continuering van cultuur: socialisatie zorgt ervoor dat een cultuur of kenmerken daarvan blijven voortbestaan. Dit noemen we cultuurcontinuïteit. Door het doorgeven van bepaalde kenmerken van generatie op generatie blijft de cultuur leven.
•Cultuurverandering: socialisatie speelt ook een rol bij verandering van cultuur. Met verloop van tijd veranderen waarden en normen juist, en die worden ook weer overgedragen aan nieuwe generaties.
