Waarvoor staat de term "ontzuiling" in de Nederlandse samenleving?
Leerdoelen
•Je kunt uitleggen wat verzuiling en ontzuiling betekenen en benoemen hoe Nederland van een verzuilde naar een ontzuilde samenleving is gegaan.
•Je kunt de belangrijkste kenmerken en gevolgen van individualisering in de samenleving beschrijven.
•Je kunt de belangrijkste kenmerken en zowel positieve als negatieve gevolgen van globalisering in de samenleving beschrijven.
•Je kunt uitleggen wat emancipatie is en voorbeelden geven van emancipatiebewegingen en hun strijd voor gelijke rechten (vrouwen, LHBTI, etnische minderheden).
•Je kunt de negatieve maatschappelijke gevolgen van recente ontwikkelingen voor de huidige samenleving benoemen en toelichten.
Wat is verzuiling?
De Nederlandse maatschappij heeft er niet altijd hetzelfde uitgezien als nu. Tot de jaren zestig van de vorige eeuw was Nederland een sterk verzuilde samenleving. Verzuiling betekent dat mensen met hetzelfde geloof of dezelfde levensovertuiging samenleefden en nagenoeg niet omgingen met mensen buiten hun eigen ‘zuil’.
Stel je voor dat je opgroeide in de katholieke zuil. Dan ging je naar een katholieke school, las je de katholieke krant en keek je naar de katholieke omroep op de televisie. Naast de katholieke zuil waren er ook socialistische, protestantse en liberale zuilen. Binnen elke zuil was je leven grotendeels georganiseerd rondom je eigen groep. Ondanks deze scheiding probeerden de verschillende politieke partijen door middel van compromissen toch samen te werken.
De transitie naar ontzuiling
Rond de jaren zestig van de vorige eeuw begon de samenleving te veranderen. Een belangrijke oorzaak was de opkomst van de verzorgingsstaat. Hierbij nam de overheid een grotere taak en verantwoordelijkheid op zich in de zorg voor de burger. Dit zorgde ervoor dat mensen het minder nodig hadden om lid te zijn van een kerkelijke gemeenschap of zuilgebonden organisatie.
Dit was het begin van de ontkerkelijking en daarmee de ontzuiling. Nederland werd een meer seculiere samenleving, waarin de rol van religie in het maatschappelijke leven wat minder belangrijk werd en meer een privéaangelegenheid werd. Door een minder verzuilde samenleving verdwenen ook op religie gebaseerde maatschappelijke waarden, zoals volgzaamheid of gehoorzaamheid, naar de achtergrond. Nieuwe belangrijke waarden als individualiteit, vrijheid en gelijkwaardigheid werden belangrijker. Er werd ook op een andere manier gekeken naar bijvoorbeeld man-vrouwverhoudingen.
Belangrijke maatschappelijke ontwikkelingen na de ontzuiling
Na de ontzuiling in de jaren zestig zien we een aantal belangrijke maatschappelijke veranderingen die de samenleving tot op de dag van vandaag vormen.
Individualisering
De individualisering van de maatschappij kenmerkt zich doordat men minder waarde ging hechten aan groepsverbanden. In plaats daarvan zag men een groter belang in het ontwikkelen van het vrije individu. Ook werd de eigen verantwoordelijkheid van mensen groter en zijn mensen meer op zichzelf aangewezen.
Dit heeft tot gevolg dat de bindingen in de maatschappij losser zijn geworden. Een negatief bijeffect hiervan is dat de sociale cohesie (de mate van verbondenheid tussen mensen in een samenleving) kan verminderen. Ook kan het eventueel leiden tot meer egoïsme en een verminderde bereidheid om naar elkaar om te kijken.
Globalisering
Tot de helft van de vorige eeuw waren Nederlanders vooral gericht op hun eigen land. Er was nog geen internet, dus je wist niet zo snel wat er zich in andere landen afspeelde, zoals nu. Sinds de opkomst van alle nieuwe communicatiemiddelen en technologie, zoals eerst internet en later sociale media, weet iedereen over de hele wereld nu wat er bij elkaar speelt. Als er iets nieuws is, verspreidt dat nieuws zich diezelfde dag nog over de rest van de wereld. Dit noemen we globalisering.
Globalisering heeft zowel voor- als nadelen. Aan de ene kant kunnen we het een verrijking noemen, want het vergroot de mogelijkheden in handel, communicatie, samenwerking en het overnemen van elkaars culturen. Denk bijvoorbeeld aan het proeven van nieuwe gerechten of het luisteren naar muziek uit andere landen.
Aan de andere kant heeft het ook nadelen. Landen worden afhankelijker van elkaar en als het ene land in crisis verkeert, is de kans groot dat dit ook effecten heeft op de rest van de wereld, juist door die samenwerkingen. Daarnaast zijn zaken als de vluchtelingencrisis een wereldwijd probleem geworden. Of kijk bijvoorbeeld naar de coronapandemie, waarbij een virus zich razendsnel door heel veel landen en continenten verspreidde.
Emancipatie
In onze maatschappij zijn er veel groepen die worden achtergesteld op basis van bepaalde kenmerken, bijvoorbeeld op basis van hun geslacht, afkomst of seksuele geaardheid. Het actief streven naar gelijke behandeling en gelijke rechten voor deze groepen noemen we emancipatie.
Vrouwenemancipatie
De strijd voor gelijke rechten voor vrouwen ten opzichte van mannen is al lange tijd gaande. Deze werd nog groter nadat vrouwen in 1919 stemrecht hadden gekregen. Hierna werd de positie van de vrouw met de jaren steeds verbeterd, mede door de vrouwenemancipatie. Rolpatronen tussen man en vrouw veranderden en werden minder traditioneel, waarbij de man ook meer taken in het huishouden en voor de zorg van de kinderen op zich nam. Ook kwam mede door acties van feministische bewegingen de anticonceptiepil in het ziekteverzekeringspakket en werd abortus gelegaliseerd.
Ondanks al deze wetgeving en veranderingen is de vrouwenemancipatie nog steeds niet voltooid. De lonen tussen vrouwen en mannen zijn bijvoorbeeld nog steeds niet gelijk en dus is er nog een hele weg te gaan.
LHBTI-emancipatie
Niet alleen vrouwenbewegingen eisen hun gelijke rechten op, maar ook homoseksuelen. Voor het eerst werd hierdoor een succes geboekt in het jaar 2001, toen het homohuwelijk in Nederland voor de wet mogelijk was. Sindsdien is homoseksualiteit steeds meer geaccepteerd in de maatschappij, maar helaas zijn er nog steeds groepen die dit niet accepteren.
Een grotere beweging die voortvloeide uit de homo-emancipatie is de LHBTI-beweging. Deze strijdt voor meer rechten en erkenning voor lesbiennes, homoseksuele mannen, biseksuelen, transgender en intersekse personen, oftewel de queer community. Onlangs hebben zij het voor elkaar gekregen dat het mogelijk is om in plaats van een M of een V op je paspoort een X te kunnen plaatsen bij geslachtsaanduiding. Ook zijn er op steeds meer plekken genderneutrale toiletten. Echter, ook deze groep heeft helaas nog steeds te maken met veel discriminatie, dus deze emancipatie is ook nog steeds niet voltooid.
Emancipatie van etnische minderheden
Tot slot is er de emancipatie van etnische minderheden. Bekende politieke partijen die opkomen voor deze groep zijn bijvoorbeeld DENK en BIJ1. Gelukkig zien we wel steeds meer mensen met etnische achtergronden in de media, maar er vindt tegen mensen van kleur helaas nog steeds veel discriminatie en racisme plaats. Black Lives Matter is een belangrijke actiegroep die hiertegen strijdt, maar er zijn ook groepen die hierdoor in verzet komen. We zien ook in dit debat helaas een duidelijke maatschappelijke tweedeling, waardoor het politieke klimaat ernstig wordt verhard.
Negatieve maatschappelijke gevolgen van deze ontwikkelingen
We zien mede vooral door de individualisering, maar ook als reactie op de emancipatiebewegingen, minder sociale cohesie, oftewel verbondenheid. Ook zien we versplintering in de politiek. Dat betekent dat partijen verder tegenover elkaar zijn komen te staan.
Al met al leidt dit allemaal tot:
•minder begrip voor elkaar
•verharding van de samenleving
•polarisatie (het ontstaan van spanningen en conflicten tussen groepen)
•intolerantie
•discriminatie
