De val van een kabinet

Leerdoelen

•Je kunt de belangrijkste gebeurtenissen en documenten op Prinsjesdag benoemen en uitleggen.

•Je kunt uitleggen wat de val van een kabinet inhoudt en de directe gevolgen hiervan benoemen.

Prinsjesdag: het begin van een nieuw parlementair jaar

Elk jaar is er een speciale dag waarop de regering terugkijkt op het afgelopen jaar en haar plannen voor het komende parlementaire jaar bekendmaakt. Deze dag staat bekend als Prinsjesdag en vindt altijd plaats op de derde dinsdag van september.

Troonrede

Op Prinsjesdag leest de koning namens de regering de Troonrede voor in de Ridderzaal. Hoewel de koning de woorden uitspreekt, is de Troonrede geschreven door de ministers. Hierin staan alle voornemens en plannen van de regering voor het nieuwe jaar.

Het koffertje

Alle plannen die in de Troonrede staan, kosten natuurlijk geld. Daarom wordt op Prinsjesdag ook de Miljoenennota door de minister van Financiën aangeboden aan de Tweede Kamer. In dit document vind je de belangrijkste kostenposten voor het komende jaar. De Miljoenennota is een toelichting op de uitgebreidere rijksbegroting, die in hetzelfde 'koffertje' zit dat wordt aangeboden. De rijksbegroting geeft een gedetailleerder overzicht van hoeveel geld elk ministerie precies heeft begroot.

Het debat in de Kamer

De dag na Prinsjesdag gaat de Tweede Kamer uitgebreid in debat over deze financiële plannen. Deze debatten worden de Algemene Beschouwingen genoemd. Je kunt deze debatten vaak ook online volgen.

Van Miljoenennota tot gehaktdag

De Miljoenennota bevat de financiële plannen voor het aankomende jaar, maar de werkelijkheid kan afwijken. Er zijn namelijk altijd onvoorziene omstandigheden, zoals onverwachte economische groei (meer of minder dan verwacht), die ervoor zorgen dat de regering haar beleid moet aanpassen.

Ongeveer een half jaar na Prinsjesdag, op de derde woensdag in mei, legt de regering opnieuw verantwoording af over haar beleid: de Voorjaarsnota. Deze dag wordt ook wel gehaktdag genoemd. De regering presenteert dan de aanpassingen die nodig zijn om de begroting en het beleid te laten kloppen met de actuele omstandigheden.

De val van een kabinet: wanneer en waarom?

In principe regeert een kabinet vier jaar, maar het komt regelmatig voor dat een kabinet die periode niet afmaakt en eerder valt. Dit kan door verschillende redenen gebeuren.

Een kabinet kan vallen wanneer:

•ministers het fundamenteel oneens zijn met elkaar over een belangrijk standpunt;

•het kabinet een bepaald beleid voert dat door een meerderheid van de Tweede Kamer wordt afgekeurd en verworpen. Het kabinet moet namelijk altijd het vertrouwen hebben van de Kamerleden om te kunnen blijven zitten.

Het gevolg: vervroegde verkiezingen

Als het hele kabinet ontslag aanbiedt, worden er vervroegde verkiezingen uitgeschreven. Dit betekent dat de kiezers eerder dan gepland naar de stembus moeten om een nieuwe Tweede Kamer te kiezen.

Het demissionaire kabinet

Wanneer een kabinet is gevallen en er vervroegde verkiezingen worden georganiseerd, blijft het oude kabinet toch zitten totdat een nieuw kabinet is gevormd na de verkiezingen. Dit zittende kabinet wordt dan een demissionair kabinet genoemd. Een demissionair kabinet heeft beperkte bevoegdheden. Het handelt alleen nog lopende zaken af, wat betekent dat het zich richt op het dagelijkse bestuur en de uitvoering van al eerder vastgesteld beleid. Het neemt geen grote, nieuwe beslissingen meer.

Controversieel verklaren

Belangrijke en vaak politiek gevoelige onderwerpen, waarover het gevallen kabinet het misschien al eerder oneens was, kunnen door het parlement controversieel verklaard worden. Dit betekent dat deze onderwerpen tot de nieuwe verkiezingen niet meer op de politieke agenda komen te staan. Zowel de Eerste als de Tweede Kamer kan hiertoe besluiten. De Eerste en Tweede Kamer besluiten hiertoe om te voorkomen dat het demissionaire kabinet nog even snel hele belangrijke zaken afhandelt zonder dat de kiezer hier bij de volgende verkiezingen nog iets over kan zeggen. Vaak zijn dit juist de onderwerpen waardoor een kabinet is gevallen en die voor de kiezer daarom heel belangrijk zijn. Het parlement wil voorkomen dat het demissionaire kabinet een soort van vrij spel krijgt om beslissingen te nemen of 'fouten te maken'. Een demissionair kabinet kan namelijk geen sancties meer opgelegd krijgen vanuit het parlement, bijvoorbeeld door naar huis gestuurd te worden, omdat het al demissionair is. Het verklaren van onderwerpen als controversieel is dus een manier om de macht van een demissionair kabinet te begrenzen en de invloed van de kiezers te waarborgen.