Leerdoelen
•Je kunt benoemen wat de aanleiding was van de Eerste Wereldoorlog.
•Je kunt uitleggen waarom aan het westfront nauwelijks terreinwinst werd geboekt.
•Je kunt benoemen welke straffen Duitsland kreeg opgelegd in het Verdrag van Versailles.
Moord op Frans Ferdinand
Frans Ferdinand, de kroonprins van Oostenrijk-Hongarije, is op 28 juni 1914 op bezoek in Sarajevo. Sarajevo is gedurende deze periode de hoofdstad van de Oostenrijk-Hongaarse provincie Bosnië en Herzegovina. Er woonden echter ook veel Servische nationalisten in dit gebied die liever zien dat Bosnië en Herzegovina onderdeel wordt van Servië. Zij zien het bezoek van Frans Ferdinand als een provocatie richting Servië. Een van deze nationalisten is de 19-jarige Gavrilo Princip. Samen met enkele handlangers beraamt hij een aanslag op de kroonprins van Oostenrijk-Hongarije met het doel om hem om het leven te brengen. Princip weet de kroonprins en zijn vrouw op 28 juni 1914 te vermoorden (zie afbeelding). De moord op Frans Ferdinand wordt als meest directe oorzaak van de Eerste Wereldoorlog gezien.
Een maand na de aanslag, op 28 juli 1914, verklaart Oostenrijk-Hongarije de oorlog aan Servië. Rusland heeft een bondgenootschap met Servië en begint daarom met de mobilisatie van troepen. Vanaf 1 augustus begint het oorlogsverklaringen te regenen. Zo verklaart Duitsland de oorlog aan Rusland en Frankrijk. Op 4 augustus verklaart Duitsland ook de oorlog aan het neutrale België. Dit is voor Engeland de reden om zich ook bij de oorlog te voegen.
Indirecte oorzaken voor de Eerste Wereldoorlog
Bondgenootschappen
Een belangrijke indirecte oorzaak van de Eerste Wereldoorlog zijn de bondgenootschappen die tussen de grote Europese landen bestonden. Aan het begin van de 20e eeuw waren er twee grote militaire bondgenootschappen. Dat zijn landen die afspraken hebben gemaakt om elkaar te steunen in oorlogstijd, of om neutraal te blijven als ze door een ander land worden aangevallen. Deze grote bondgenootschappen waren de Triple Alliantie en de Triple Entente. De Triple Alliantie bestaat uit Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Italië. De Triple Entente bestaat uit Frankrijk, Groot-Brittannië en Rusland (geallieerden). Op het moment dat de oorlog uitbreekt, besluit Italië eerst neutraal te blijven en de Oostenrijkers en Duitsers niet te steunen. In 1915 voegen zij zich zelfs bij de geallieerden. De Duitsers en Oostenrijkers gingen met name samenwerken met het Ottomaanse rijk en werden ook wel de centralen genoemd.
Nationalisme: Franse wraakgevoelens
Een tweede belangrijke oorzaak is het nationalisme in Europese landen. De Fransen hadden grote wraakgevoelens richting Duitsland. In 1871 eindigde de Frans-Duitse oorlog in vernedering voor Frankrijk. Duitsland werd één staat en dwong Frankrijk om een vredesverdrag in het paleis van Versailles te tekenen. Hierin stond onder andere dat Frankrijk de provincie Elzas-Lotharingen af moest staan aan de Duitsers. Deze grote vernedering zorgde voor veel haat richting de Duitsers. In andere landen waren er ook sterke nationalistische gevoelens, waarbij oorlog niet als iets slechts werd gezien.
Militarisme en wapenwedloop
Een derde belangrijke oorzaak is het militarisme, dat wil zeggen dat landen gedurende deze periode oorlog als een legitieme oplossing voor conflicten zien en dat het zelfs verheerlijkt wordt. Dat ging hand in hand met de wapenwedloop tussen de Europeanen. Een wapenwedloop houdt in dat een of meer landen elkaar proberen te overtreffen op militair gebied. Dit zorgde dus voor grote spanningen tussen de verschillende Europese staten.
Kort verloop van het westfront
Aan het westfront nemen de Duitsers het initiatief. Zij probeerden zo snel mogelijk Frankrijk in te nemen om te voorkomen dat ze een tweefrontenoorlog moesten voeren (met Frankrijk en Rusland). Dit probeerden zij te doen aan de hand van het Von Schlieffenplan: via België Frankrijk binnenvallen en Parijs veroveren. Het plan zou binnen zes weken moeten slagen, waarna de Duitsers zich vervolgens konden focussen op het oostfront. Dit was echter niet het geval. Binnen drie weken begon de oorlog op het oostfront, dus moeten troepen eerder van het westfront naar het oostfront. Het Von Schlieffenplan lukte niet helemaal: Frankrijk kon niet worden ingenomen, Parijs werd niet bereikt.
De Duitsers wilden het land dat ze wel veroverd hebben behouden en besloten zich daarom in te graven. Dit bleek een uiterst effectieve manier om jezelf te verdedigen en geen terrein te verliezen. Het gebruik van nieuwe wapens zoals mitrailleurs, prikkeldraad en granaten zorgde ook voor een aanzienlijk sterkere positie als verdedigende partij. Het bleek al snel dat de aanvallende partij geen schijn van kans maakte. Om deze reden besloten de Fransen zich ook in te gaan graven. Dit leidde uiteindelijk tot een enorme loopgravenoorlog waar nauwelijks terreinwinst wordt gemaakt en miljoenen slachtoffers vallen. Het leven binnen de loopgraven was erg krap en onhygiënisch.
Na een terugtrekking van de Russen in het voorjaar van 1918 konden de Duitsers zich richten op het westfront. Dit is hoognodig, want de Amerikanen hadden zich gevoegd bij de geallieerden en leveren voorraden/troepen. De Duitsers deden nog één alles-of-niets-poging om Frankrijk te veroveren, maar dit blijkt tevergeefs. Ze wisten wederom Parijs niet te bereiken en werden vervolgens steeds verder teruggedreven door de geallieerden. Dit gebeurde vrij snel met behulp van de Amerikaanse troepen en een nieuwe Engelse uitvinding: de tank. Daarnaast was het Duitse leger ook erg verzwakt door de uitbraak van de Spaanse griep. In 1919 tekenen de Duitsers de Vrede van Versailles en eindigde de Eerste Wereldoorlog. Het verdrag werd getekend terwijl geen gevechten hadden plaatsgevonden op het Duitse westfront; wat voor veel Duitsers onbegrijpelijk was.
Verwoesting op niet eerder vertoonde schaal
Door de grote schaal aan bombardementen werden slagvelden en nabijgelegen steden compleet verwoest en onherkenbaar gemaakt. De impact van de Eerste Wereldoorlog is tot op de dag van vandaag zichtbaar in het landschap van gebieden zoals Verdun, waar de sporen van verwoestingen nog altijd zichtbaar zijn.
Nieuwe technologie en wapens
Er werden ook nieuwe ontwikkelingen gedaan op het gebied van technologie en wapens, bijvoorbeeld telefoons, tanks, vliegtuigen, gifgas en gasmaskers. Aan het begin van de oorlog werd gifgas door de Duitsers in Ieper geïntroduceerd, maar later werd het voornamelijk door de geallieerden gebruikt. Dit kwam doordat de wind vaker in het voordeel van de geallieerden staat. Ook paarden moesten van een gasmaker worden voorzien.
Totale oorlog
De Eerste Wereldoorlog is de eerste totale oorlog. Dit wil zeggen dat de gehele burgerbevolking betrokken was. In veel landen geldt een algemene dienstplicht voor mannen. Doordat die legers zo groot waren, vielen er enorme aantallen slachtoffers. Niet alleen soldaten, maar ook burgers van nabijgelegen steden. Denk hierbij ook aan 'shell shock' en leed van families van overledenen. Ook als je zelf niet vocht, was je intensief betrokken bij de oorlog. Vrouwen namen het fabriekswerk van mannen over die moesten vechten in de oorlog. De fabrieken bleven immers op volle toeren doordraaien om wapens te produceren. Binnen de steden merkten burgers ook veel van de oorlog, doordat veel voedsel naar het leger ging. Er ontstonden voedseltekorten en -rantsoenen. Daarnaast werd er ook intens gepropageerd om de bevolking gemotiveerd te houden.
Vrede van Versailles
De Vrede van Versailles is onderdeel van de Vredesverdragen in Parijs (1919-1920). Het gaat bij de Vrede van Versailles specifiek om de vrede tussen de geallieerden en Duitsland. Duitsland wordt hierbij ongenadig hard gestraft door de andere landen:
•Op financieel gebied moest Duitsland gigantisch hoge herstelbetalingen voldoen.
•Het Duitse leger mocht vanaf toen maximaal 100.000 soldaten in dienst hebben. Het bezit van een luchtmacht en zware wapens was niet langer toegestaan. Bepaalde zones werden ook compleet gedemilitariseerd.
•Duitsland moest 10% van zijn grondgebied en zijn koloniën afstaan.
•Duitsland mocht geen lid worden van de nieuw opgerichte Volkenbond. Dit was een soort voorloper van de Verenigde Naties (VN).
•Op mentaal gebied werd Duitsland aangewezen als 'enige schuldige'. Duitsland was volgens de hele wereld verantwoordelijk voor de Eerste Wereldoorlog.
