Leerdoelen
•Je kunt beschrijven op welke handelsnetwerken Antwerpen in de zestiende eeuw aansloot.
•Je kunt de oorzaken van de Nederlandse Opstand benoemen.
•Je kunt verklaren waardoor Amsterdam aan het einde van de zestiende eeuw de functie van Antwerpen als handelscentrum overnam.
Opkomst van Antwerpen als handelscentrum
Aan het einde van de vijftiende eeuw kwamen Vlaamse steden, waaronder Brugge, in opstand tegen de Habsburgse vorst Maximiliaan van Habsburg. Nadat hij de opstand had neergeslagen, strafte hij Brugge door de haven te blokkeren. Buitenlandse kooplieden werden verplicht zich in Antwerpen te vestigen. Hierdoor verschoof het economische zwaartepunt van Brugge naar Antwerpen.
De gunstige ligging van Antwerpen speelde daarbij een belangrijke rol. De stad lag aan de Schelde en had via deze rivier een goede verbinding met de Noordzee. Grote zeeschepen konden Antwerpen relatief gemakkelijk bereiken. Daardoor groeide de stad uit tot een stapelmarkt: een centrale handelsplaats waar goederen werden opgeslagen, verhandeld en opnieuw uitgevoerd.
Antwerpen sloot aan op verschillende internationale handelsnetwerken. Vanuit de Spaanse en Portugese koloniën in Amerika werd suiker aangevoerd en via Portugese handelsroutes kwamen specerijen zoals peper en kaneel uit Azië naar de stad. Tegelijkertijd werd via het Noord- en Oostzeegebied graan aangevoerd. Amsterdam fungeerde in deze periode als voorhaven van Antwerpen en zorgde voor een constante aanvoer van graan uit het Oostzeegebied. Door deze combinatie van koloniale producten en bulkgoederen werd Antwerpen in het begin van de zestiende eeuw het belangrijkste handelscentrum van Noordwest-Europa.
Karel V, heer der Nederlanden
In het begin van de zestiende eeuw werd Karel V heer van alle Nederlandse gewesten. Voor het eerst kwamen deze gewesten onder één centraal bestuur te staan. Karel voerde een actieve centralisatiepolitiek, waarbij hij de macht van de gewesten en de adel probeerde te beperken. Hij verhoogde belastingen, onder andere op bier en wijn, en richtte centrale bestuursorganen op in Brussel, zoals de Collaterale Raden. Hierdoor nam de invloed van de traditionele machthebbers af en kregen vertrouwelingen van de vorst meer macht.
Naast politieke centralisatie wilde Karel V ook religieuze eenheid afdwingen. Sinds 1517 had het lutheranisme zich verspreid in Europa en vanaf het midden van de zestiende eeuw kreeg ook het calvinisme steeds meer aanhangers in de Nederlanden. Karel, zelf een overtuigd katholiek, beschouwde deze ontwikkelingen als een bedreiging voor de eenheid van zijn rijk. Om het protestantisme te bestrijden, stelde hij strenge plakkaten in en maakte hij gebruik van kerkelijke rechtbanken zoals de Inquisitie. De combinatie van hogere belastingen, verlies van politieke invloed en religieuze vervolging leidde tot groeiende onvrede onder de bevolking.
De Nederlandse Opstand breekt uit
In 1555 volgde Filips II zijn vader Karel V op. Hij zette het centralisatiebeleid en de bestrijding van het protestantisme voort. De spanningen liepen verder op en bereikten een hoogtepunt in 1566 met de Beeldenstorm, waarbij protestanten katholieke kerken vernielden. Deze gebeurtenis maakte duidelijk hoe diep de religieuze verdeeldheid was.
Als reactie stuurde Filips II de hertog van Alva naar de Nederlanden om orde op zaken te stellen. Alva stelde een speciale rechtbank in, die al snel bekendstond als de Bloedraad, en liet onder andere twee hoge edelen executeren. Dit optreden versterkte het verzet tegen het Spaanse gezag. Onder leiding van Willem van Oranje begon in 1568 de Nederlandse Opstand. In de praktijk werd dit conflict grotendeels uitgevochten in en rond de steden, waar het calvinisme sterk vertegenwoordigd was.
De val van Antwerpen (1585)
Vanaf 1579 was de hertog van Parma landvoogd in de Nederlanden. Hij wist militair succes te behalen en heroverde veel zuidelijke steden voor Spanje. In 1585 viel ook Antwerpen na een langdurig beleg in Spaanse handen. Dit betekende een keerpunt in de economische geschiedenis van de Lage Landen.
Als reactie op de Spaanse herovering blokkeerden Holland en Zeeland de Westerschelde, waardoor Antwerpen niet langer vrij toegang had tot zee. De haven verloor daarmee haar internationale betekenis. Veel kooplieden, onder wie zowel protestanten als katholieken, verlieten de stad. Vooral calvinistische handelaren weken uit naar het noorden, met name naar Amsterdam.
Amsterdam profiteerde sterk van deze ontwikkeling. De stad nam de stapelmarktfunctie van Antwerpen over en groeide uit tot het nieuwe handelscentrum van Noordwest-Europa. Toen de noordelijke gewesten zich in 1588 onafhankelijk verklaarden en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden vormden, ontstond er een politiek stabiele staat die de handel actief ondersteunde. In de zeventiende eeuw ontwikkelde de Republiek zich tot een wereldwijde handelsmacht. De oprichting van de VOC, die zich bezighield met handel met Azië, in 1602 speelde daarbij een belangrijke rol en zorgde voor een handelsnetwerk dat zich uitstrekte van Amerika tot Azië.
