Leerdoelen
•Je kunt uitleggen hoe Michail Gorbatsjov de Sovjet-Unie wilde hervormen.
•Je kunt verklaren hoe de aanpak van Gorbatsjov uiteindelijk heeft geleid tot het uiteenvallen van de Sovjet-Unie.
Wat waren nieuwe spanningen na de jaren zestig?
Tijdens de Koude Oorlog bleef het conflict tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie bestaan. Na de Cubacrisis begin jaren zestig leek de relatie tussen beide landen te verbeteren. Er kwam zelfs een directe communicatielijn tussen Washington en Moskou om te voorkomen dat spanningen te hoog opliepen. Toch begon de Sovjet-Unie in de jaren zeventig haar invloedssfeer weer uit te breiden. Dit gebeurde onder andere in het Midden-Oosten, bijvoorbeeld in Zuid-Jemen, en in Afrika, in landen als Angola en Ethiopië. De Sovjet-Unie probeerde de leiders van deze landen onder druk te zetten om hen onder communistische invloed te brengen, in plaats van Amerikaanse invloed.
In 1979 escaleerde de situatie toen de Sovjet-Unie Afghanistan binnenviel. De Amerikaanse president Ronald Reagan veroordeelde dit geweld fel en noemde de Sovjet-Unie een 'evil empire', oftewel een 'rijk van het kwaad'. Deze nieuwe spanningen maakten duidelijk dat het einde van de Koude Oorlog nog niet in zicht was.
Leiders voor Gorbatsjov
Na de jaren zeventig kwam er een nieuwe generatie leiders aan de macht in de Sovjet-Unie. Begin jaren tachtig stierf leider Leonid Brezjnev. Hierna volgden snel twee andere leiders op: eerst Joeri Andropov en daarna Konstantin Tsjernenko. Beide leiders stierven echter al snel na hun aantreden, wat leidde tot de grap van president Reagan dat hij geen toenadering kon zoeken met de Sovjetleiders, omdat ze steeds overleden. Ze regeerden dus heel kort.
Wie was Michail Gorbatsjov?
In 1985 kwam er een nieuwe, relatief jonge man aan de macht: Michail Gorbatsjov. Hij zag dat het slecht ging met de Sovjet-Unie. Er ging enorm veel geld naar de ontwikkeling en opslag van kernwapens, terwijl er te weinig overbleef voor de gewone mensen. De bevolking was ontevreden en de economie van de Sovjet-Unie zat in zwaar weer. Het was duidelijk dat er iets moest veranderen.
Gorbatsjov wilde de Sovjet-Unie niet opheffen, maar juist hervormen en sterker maken. Hij introduceerde hiervoor twee belangrijke concepten: glasnost en perestrojka.
Glasnost
Glasnost betekent 'openheid'. Gorbatsjov wilde dat de regering transparanter zou zijn naar de bevolking. De overheid moest meer verantwoording afleggen over haar besluiten en acties. Je kunt deze term makkelijk onthouden, omdat het woord 'glas' erin zit, en glas is transparant, dus open.
Perestrojka
Het tweede belangrijke begrip dat je voor je examen moet kennen, is perestrojka. Dit betekent 'hervorming'. Door perestrojka kwam er relatieve vrijheid van meningsuiting en werd ondernemerschap voor het eerst toegestaan in de Sovjet-Unie. Voordat Gorbatsjov aan de macht kwam, mochten alleen staatsbedrijven functioneren; je kon dus geen eigen bedrijf starten. Dankzij deze economische hervormingen ontstonden er steeds meer kleine bedrijfjes.
Wat waren de gevolgen van Gorbatsjovs aanpak?
De hervormingen van Gorbatsjov hadden grote gevolgen, zowel intern als extern.
Minder bemoeienis met satellietstaten en wapenvermindering
Gorbatsjov besloot zich minder te bemoeien met de satellietstaten van de Sovjet-Unie. Dit waren communistische landen in Oost-Europa. Voorheen werden daar dictators geplaatst vanuit de Sovjet-Unie, die de instructies vanuit Moskou moesten volgen. Gorbatsjov moedigde deze landen aan om meer hun 'eigen ding' te gaan doen, waardoor communistische leiders in het Oostblok steeds minder steun kregen van Moskou.
Daarnaast zocht Gorbatsjov toenadering tot de Verenigde Staten. Hij ging in gesprek met president Reagan over het verminderen van het aantal kernwapens wereldwijd. Uiteindelijk sloten zij een verdrag, waardoor zowel Amerika als de Sovjet-Unie het aantal kernwapens in hun bezit begon te verminderen.
De val van het Oostblok en het einde van de Koude Oorlog
De politieke veranderingen veroorzaakten een schokgolf in het Oostblok. De communistische regimes in deze landen, die voorheen volledig afhankelijk waren van de Sovjet-Unie, zagen hun basis onder zich vandaan verdwijnen. Dit leidde in 1989 tot een snelle ineenstorting van het Oostblok. Verschillende communistische regimes vielen, onder andere in Hongarije, de Baltische staten en Roemenië.
Het hoogtepunt hiervan was in november 1989, toen de Berlijnse Muur viel. Na bijna dertig jaar gescheiden te zijn geweest, konden Oost- en West-Berlijn weer samenkomen. De val van de Berlijnse Muur werd gezien als een belangrijk symbool voor het einde van de Koude Oorlog.
Waarom viel de Sovjet-Unie in 1991 uiteen?
De val van het Oostblok zette een kettingreactie in gang die uiteindelijk leidde tot het uiteenvallen van de Sovjet-Unie zelf. In 1990 verklaarden de Baltische staten (Estland, Letland en Litouwen) zich onafhankelijk, wat een jaar later door de Sovjet-Unie werd erkend. Dit voorbeeld werd gevolgd door andere Sovjetrepublieken.
Uiteindelijk was in 1991 alleen Rusland nog over als de kern van de Sovjet-Unie. In december 1991 hief Boris Jeltsin, toen de nieuwe leider van Rusland, door middel van een 'kleine coup' de Sovjet-Unie officieel op. Hiermee kwam een einde aan de Sovjet-Unie. De Russische Federatie nam de plek van de Sovjet-Unie over in onder andere de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties.
