Moderne propaganda en communicatie

Leerdoelen

•Je kunt uitleggen waardoor massaorganisaties ontstonden in de twintigste eeuw.

•Je kunt voorbeelden geven van moderne communicatiemiddelen in tijdvak negen.

•Je kunt kenmerken noemen van propaganda.

Hoe ontstonden massaorganisaties in de twintigste eeuw?

Massaorganisaties zijn grootschalige groepen mensen die zich verenigen voor bepaalde belangen of om een ideologie te ondersteunen. Ze ontstonden aan het begin van de twintigste eeuw door meerdere ontwikkelingen.

Ten eerste was er een democratiseringsproces gaande. Dit betekent dat in veel westerse landen meer mensen stemrecht kregen, meer inspraak in de politiek of toegang tot publieke functies. Een voorbeeld hiervan is de uitbreiding van het kiesrecht, zoals in Nederland, waar het begin twintigste eeuw voor alle mannen en later ook voor alle vrouwen toegankelijk werd.

Ten tweede nam het analfabetisme af. Steeds meer mensen konden lezen en schrijven. Hierdoor konden zij kranten en affiches lezen en bleven zij op de hoogte van ontwikkelingen. De mondelinge overdracht van informatie was niet meer de enige bron.

Deze ontwikkelingen zorgden ervoor dat politieke partijen zich meer gingen richten op de gewone burger. Het was nu gemakkelijker om een groot publiek te bereiken, niet alleen mondeling, maar ook via geschreven media. Voorbeelden van massaorganisaties zijn socialistische vakbonden die massale aanhang kregen onder arbeiders. Zij kwamen op voor hun belangen.

Ook totalitaire bewegingen – politieke systemen waarin de staat of een partij alle aspecten van het openbare en privéleven beheerst en de bevolking volledig in dienst staat van de staatsideologie – richtten massaorganisaties op in het interbellum (de periode tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog). Een voorbeeld hiervan is de Hitlerjugend in nazi-Duitsland, een massaorganisatie voor de Duitse jeugd. Voor meisjes was er de Bund Deutscher Mädel. Deze organisaties hadden als doel jongeren in lijn te brengen met de partij-ideologie.

Welke moderne communicatiemiddelen werden gebruikt?

Vanaf het begin van de twintigste eeuw werden diverse moderne communicatiemiddelen ingezet om de massa te bereiken. Dit zijn middelen waarmee grote groepen mensen tegelijkertijd informatie konden ontvangen.

Overheden, bewegingen en organisaties gebruikten onder andere:

•Kranten: deze werden effectiever door het groeiende aantal mensen dat kon lezen.

•Affiches: dit zijn posters, vaak bestaand uit beeld of geschreven tekst, die bijvoorbeeld werden ingezet voor het werven van soldaten in de Eerste Wereldoorlog.

•Film: toegankelijker voor steeds meer mensen. Er kwamen bioscoopjournaals over bijvoorbeeld de Eerste Wereldoorlog, die burgers informeerden over ontwikkelingen aan het front. Ook werden er propagandafilms vertoond. Vanaf eind jaren twintig waren er ook films met geluid.

•Radio: dit medium was in steeds meer huishoudens te vinden. Belangrijke politici, zoals ministers, hielden toespraken die via de radio te beluisteren waren.

Wat is propaganda en wat zijn de kenmerken ervan?

Propaganda is een speciale vorm van informatie waarbij feiten worden weggelaten of verdraaid. Het doel is het beïnvloeden van de mening van mensen en hen overtuigen een bepaald standpunt over te nemen. Propaganda is niet nieuw in de geschiedenis; het werd al gebruikt rond de Reformatie en tijdens de Franse Revolutie. De moderne vorm kreeg een enorme impuls door de Eerste Wereldoorlog en de inzet van moderne massamedia.

Algemene kenmerken van propaganda zijn:

•Eenzijdigheid: propaganda benadrukt altijd slechts één kant van het verhaal. Het kan worden vergeleken met politieke reclame, die ook alleen de voordelen benadrukt.

•Beïnvloeding: het hoofddoel is om de mening van mensen te beïnvloeden en hen te overtuigen een specifiek standpunt over te nemen.

•Herhaling: boodschappen worden vaak herhaald, zodat mensen de associatie tussen bepaalde zaken zelf gaan leggen.

•Simplificaties: de waarheid wordt vaak simpeler voorgesteld dan deze is. Hierbij wordt veel gebruikgemaakt van tegenstellingen die goed werken bij mensen, zoals 'wij versus zij', 'goed versus kwaad' of 'vriend tegen vijand'.

Hoe maakten totalitaire regimes gebruik van moderne communicatiemiddelen?

Totalitaire regimes, die na de Eerste Wereldoorlog ontstonden, zetten propaganda volop in. Het was voor hen essentieel om alle neuzen binnen de bevolking één kant op te krijgen. Zij wilden dat de bevolking geheel in dienst van de staat stond en de staatsideologie volledig overnam.

Zij maakten veelvuldig gebruik van moderne massamedia zoals film en radio om hun ideologie te verspreiden:

•Film als propagandamiddel: in nazi-Duitsland maakte filmmaakster Leni Riefenstahl propagandafilms. Een voorbeeld is "Triumph des Willens", waarin een partijdag van de nazi's in Neurenberg in 1934 werd vastgelegd. Deze film liep voorop qua filmtechnieken, bijvoorbeeld door het gebruik van rollende of bewegende camera's.

•Radio als propagandamiddel: nazi-Duitsland had een eigen ministerie van Propaganda, geleid door Joseph Goebbels. Hitler hield toespraken die live op de radio werden uitgezonden. De nazi's moedigden de bevolking aan om een speciale radio, de Volksempfänger, aan te schaffen of verspreidden deze zelfs. Deze radio kon alleen door de nazi's goedgekeurde kanalen ontvangen, waardoor de bevolking alleen hun ideologische boodschap binnenkreeg en afgeschermd werd van andere informatie.