Leerdoelen
•Je kunt een aantal manieren noemen hoe mensen tot slaaf werden gemaakt.
•Je kunt uitleggen hoe de trans-Atlantische slavenhandel ontstond.
•Je kunt uitleggen welke rol de WIC hierin speelde.
Wat is slavernij?
Slavernij betekent dat iemand het bezit is van een ander mens, als bezit wordt verhandeld en behandeld. Een slaaf heeft geen rechten en kan niet juridisch voor zichzelf opkomen. Slaven moesten vaak werken, konden geofferd of verkocht worden zonder eigen zeggenschap. Slavernij is geen fenomeen dat aan een specifiek tijdvak gebonden is; het kwam over de hele wereld en in verschillende tijdvakken voor, bijvoorbeeld bij de Romeinen, Grieken en Egyptenaren.
Hoe werden mensen tot slaaf gemaakt?
Mensen konden op verschillende manieren tot slaaf worden gemaakt:
•Krijgsgevangenschap: dit was de meest voorkomende manier. Mensen die gevangen werden genomen in een oorlog, werden tot slaaf gemaakt door de overwinnende partij. Dit gebeurde ook veel op het Afrikaanse continent.
•Schulden: als je grote schulden had, kon je voor een bepaalde tijd tot slaaf worden veroordeeld. Dit kon ook door armoede van je ouders, die je als kind verkochten om schulden af te lossen.
•Geboorte: wie geboren werd als kind van slaven, was zelf ook tot dat lot veroordeeld.
Ontstaan van de trans-Atlantische slavenhandel
De trans-Atlantische slavenhandel ontstond grofweg tussen 1500 en 1870. Deze handel richtte zich op plantages in de Nieuwe Wereld (Noord-, Midden- en Zuid-Amerika). Plantages zijn grote landbouwbedrijven waar één specifiek gewas, zoals katoen, tabak, suiker of koffie, met slavenarbeid werd verbouwd.
Portugese ontdekkingsreizigers brachten vanaf de vijftiende eeuw de westkust van Afrika in kaart en ontdekten daar bestaande slavenmarkten en -handel. Zij openden een aanvoerlijn van slaafgemaakte Afrikanen. Rond 1500 legden de Portugezen plantages aan op het Afrikaanse eiland Sao Tomé, waarbij Afrikaanse slaven werden ingezet. Dit diende als voorbeeld voor latere Portugese plantages in de Caribische gebieden en de Nieuwe Wereld.
De Spanjaarden, die veel bezittingen in de Nieuwe Wereld hadden (behalve het huidige Brazilië, dat een Portugese kolonie werd), stuitten op problemen met de inheemse bevolking. Een groot deel stierf door geweld en Europese ziektes, en ze bleken minder geschikt voor zware fysieke arbeid. Na een succesvol pleidooi van de Spaanse priester Las Casas, die vond dat de inheemse bevolking bekeerd kon worden tot het christendom en daarom niet tot slaaf mocht worden gemaakt vanaf halverwege de zestiende eeuw, zochten de Spanjaarden een andere oplossing. Zij begonnen massaal slaafgemaakte Afrikanen te kopen op de bestaande slavenmarkten aan de westkust van Afrika en vervoerden hen naar hun kolonies en plantages in de Nieuwe Wereld. Dit was de start van de trans-Atlantische slavenhandel. Het is niet zeker of Afrikaanse slavenmarkten hierdoor direct groeiden, maar er werd wel meer onderlinge oorlog gevoerd, wat het aanbod van slaven vergrootte.
Vanaf 1600 gingen ook andere Europese landen, zoals Frankrijk, Groot-Brittannië en Nederland, zich mengen in de slavenhandel en eisten gebieden op in de Nieuwe Wereld. Zo werden zij concurrenten van Spanje en Portugal.
Hoeveel mensen waren betrokken bij de trans-Atlantische slavenhandel?
Tussen 1500 en 1870 zijn ongeveer 12,5 miljoen slaafgemaakten vervoerd door ongeveer 34.000 Europese schepen. Van deze 12,5 miljoen mensen overleefde ongeveer 14,4% de overtocht niet. Dit komt neer op ongeveer 1,75 miljoen mensen die omkwamen door bijvoorbeeld gezonken schepen (waarbij slaven geketend in het ruim zaten), geweld, ziektes of zelfdoding.
De landen die het grootste aandeel hadden in deze handel waren:
•Portugal: bijna de helft van de vervoerde slaafgemaakten.
•Groot-Brittannië: meer dan een kwart.
•Nederland: 4,4%, wat neerkomt op ongeveer 550.000 slaafgemaakte mensen.
De driehoekshandel?
De trans-Atlantische slavenhandel was een onderdeel van de driehoekshandel. Dit was een handelsroute tussen Europa, West-Afrika en de Nieuwe Wereld, bestaande uit drie delen:
1.Van Europa naar West-Afrika: Europese schepen vervoerden nijverheidsproducten, tabak, wapens en drank naar West-Afrika.
2.Van West-Afrika naar de Nieuwe Wereld: In West-Afrika werden de Europese goederen verhandeld tegen slaafgemaakten. Deze slaafgemaakten maakten de oversteek naar de Nieuwe Wereld om daar hun leven lang zwaar werk te verrichten op plantages. Dit deel van de route vormt de trans-Atlantische slavenhandel.
3.Van de Nieuwe Wereld naar Europa: De plantages in de Nieuwe Wereld produceerden plantageproducten of koloniale waren (bijvoorbeeld suiker, koffie, tabak) die terug naar Europa werden vervoerd.
Deze cyclus leverde gigantische winsten op voor Europese handelaren.
Welke rol speelde de WIC in de trans-Atlantische slavenhandel?
De WIC (West-Indische Compagnie) was de Nederlandse compagnie die verantwoordelijk was voor de Nederlandse deelname aan de trans-Atlantische slavenhandel. De WIC werd oorspronkelijk opgericht tijdens de Tachtigjarige Oorlog om de strijd tegen Spanje ook in de Nieuwe Wereld voort te zetten. Dit gebeurde door Spaanse schepen te kapen en te voorkomen dat kostbaarheden naar Europa werden vervoerd, waarmee de Spanjaarden de oorlog tegen de Republiek der Nederlanden konden financieren.
Later veroverde de WIC ook gebieden en vestigingen van de Portugezen, omdat Portugal een tijdlang onder Spaans bestuur viel (1580-1640). Voorbeelden hiervan zijn:
•Portugees-Brazilië: Dit werd de kolonie Nieuw-Holland.
•Fort El Mina: Een belangrijk slavenstation aan de Goudkust in West-Afrika, veroverd op de Portugezen in 1637. Dit fort bleef lange tijd in Nederlandse handen.
De WIC stichtte later ook eigen plantages in Suriname en Curaçao. Curaçao was een tijdlang een belangrijk centrum voor de slavenhandel in de Nieuwe Wereld. Onder Nederlandse vlag werden ongeveer 550.000 slaafgemaakte mensen over de Atlantische Oceaan vervoerd.
Wanneer eindigden de Nederlandse slavernij en slavenhandel?
De slavenhandel in het Koninkrijk der Nederlanden werd in 1814 verboden. Dit betekende dat er geen nieuwe slaven meer mochten worden verhandeld. Slavernij op zich, het bezitten van slaven, bleef echter bestaan op de plantages.
Op 1 juli 1863 werd de slavernij in de westelijke koloniën van het Nederlandse koninkrijk verboden. In Suriname werden slaafgemaakten echter verplicht om nog tien jaar, weliswaar betaald, voor dezelfde eigenaar te blijven werken als compensatie voor de plantage-eigenaren. Hierdoor herdenken veel mensen tegenwoordig 1873 als de daadwerkelijke afschaffing van slavernij in Suriname.
De VOC (Vereenigde Oostindische Compagnie) deed ook aan slavenhandel en slavernij, met name in Indonesië en omgeving. De focus van de VOC lag echter op de specerijenhandel, terwijl slavenhandel voor de WIC een tijdlang de belangrijkste activiteit was. Ondanks dat de VOC een grotere organisatie was dan de WIC, waren er in bepaalde periodes meer mensen als slaafgemaakten werkzaam voor de VOC dan voor de WIC.
