Les over 1 De Koude Oorlog
De periode 1945 - 1989 en de nieuwe wereldorde
Wat is de Koude Oorlog en hoe raakte Europa verdeeld?
Leerdoelen
•Je kunt beschrijven hoe in Europa kort na 1945 een Westblok en een Oostblok ontstonden.
•Je kunt de oorzaken en gevolgen noemen van de Blokkade van Berlijn.
•Je kunt uitleggen waarom bij mensen in het Oostblok meer onvrede was dan bij mensen in het Westblok, en welke gevolgen dit had.
Belangrijke jaartallen
•1945: Einde van de Tweede Wereldoorlog en verdeling van Duitsland en Berlijn in bezettingszones.
•1948: Invoering van een nieuwe munt in de westerse zones, start van de Blokkade van Berlijn en begin van het Marshallplan.
•1949: Einde van de Blokkade van Berlijn, oprichting van de BRD en de DDR, en oprichting van de NAVO.
•1955: Oprichting van het Warschaupact door de Sovjet-Unie en de Oostbloklanden.
•1956: De Hongaarse Opstand wordt hardhandig neergeslagen door het Warschaupact.
•1961: Bouw van de Berlijnse Muur om de vluchtelingenstroom uit de DDR te stoppen.
•1968: De Praagse Lente in Tsjechoslowakije wordt militair beëindigd door het Warschaupact.
•1989: Einde van de Koude Oorlog.
Europa raakt verdeeld
Na de Tweede Wereldoorlog in 1945 groeide het wantrouwen tussen de twee overgebleven grootmachten: de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. Tijdens de oorlog vochten zij nog samen tegen nazi-Duitsland, maar na de bevrijding raakte Europa verdeeld in twee verschillende invloedssferen. Dit zijn gebieden die onder grote invloed staan van een ander land. De Sovjet-Unie kreeg invloed in Oost-Europa, terwijl de Verenigde Staten en de westerse geallieerden invloed kregen in West-Europa.
Het Oostblok
De Sovjet-Unie was communistisch. Het communisme is een politieke stroming die streeft naar een samenleving waarin iedereen gelijk is. In Oost-Europa hielp de Sovjet-Unie overal communistische partijen aan de macht. Deze landen werden dictaturen waarin de communistische partij alle macht had, andere partijen verboden waren en burgers geen kritiek mochten uiten. Ook kregen deze landen een planeconomie. Dit is een economisch systeem dat volledig wordt geleid door de overheid. Fabrieken en landbouwgrond zijn eigendom van de staat, prijzen en lonen liggen vast en er is geen concurrentie. Deze landen vormden samen het Oostblok en waren satellietstaten van de Sovjet-Unie: landen die volledig afhankelijk zijn van een ander land.
Het Westblok
De Verenigde Staten waren een democratie met een kapitalistische economie. Bij het kapitalisme willen ondernemers winst maken, bestaat er concurrentie en is er privébezit. De overheid maakt hierbij zo min mogelijk regels over prijzen en lonen. Samen met de Verenigde Staten vormden de West-Europese landen het Westblok, waar democratische verkiezingen werden gehouden en de economie kapitalistisch bleef.
Het IJzeren Gordijn
Binnen enkele jaren na de oorlog werd vrij reizen in Europa onmogelijk. Tussen het Oostblok en het Westblok ontstond een zwaarbewaakte grens met prikkeldraadversperringen en mijnenvelden. Dit IJzeren Gordijn deelde Europa fysiek in tweeën. Zo ontstond de Koude Oorlog: de periode van vijandschap tussen het kapitalistische Westen en het communistische Oosten (1945-1989), waarbij geen rechtstreekse grote oorlog tussen deze twee blokken uitbrak.
De Blokkade van Berlijn en de verdeling van Duitsland
Tijdens de Tweede Wereldoorlog konden de geallieerden het niet eens worden over de toekomst van Duitsland. De westerse landen wilden Duitsland kapitalistisch maken, terwijl de Sovjet-Unie een communistisch Duitsland wilde. Daarom werd besloten om Duitsland en de hoofdstad Berlijn vanaf 1945 tijdelijk te verdelen in bezettingszones.
De blokkade en de luchtbrug
De westerse landen wilden de economie in hun zones snel herstellen en voerden in 1948 een nieuwe munt in. Stalin was hier fel op tegen en besloot in 1948 alle toegangswegen over land naar West-Berlijn af te sluiten. Deze gebeurtenis staat bekend als de Blokkade van Berlijn. Stalin hoopte dat de Verenigde Staten West-Berlijn zouden opgeven, maar de Amerikanen reageerden door vliegtuigen met voedsel en kolen naar de stad te sturen. Deze luchtbrug zorgde ervoor dat de bevolking kon overleven. In 1949 hief Stalin de blokkade op.
Gevolgen van de blokkade
De Blokkade van Berlijn had twee grote gevolgen voor de internationale politiek:
•Duitsland viel in 1949 definitief uiteen in twee aparte landen: de BRD (Bondsrepubliek Duitsland / West-Duitsland) en de DDR (Duitse Democratische Republiek / Oost-Duitsland).
•Er ontstonden militaire bondgenootschappen. In 1949 richtten de westerse landen de NAVO (Noord-Atlantische Verdragsorganisatie) op, waarin zij beloofden elkaar te helpen bij een aanval. Als reactie hierop richtte de Sovjet-Unie in 1955 met de Oostbloklanden het Warschaupact op.
Onvrede en opstanden in het Oostblok
Na de Tweede Wereldoorlog was Europa zwaar verwoest. In het Westblok verliep het herstel zeer snel dankzij het Marshallplan. Vanaf 1948 gaven de Verenigde Staten grote hoeveelheden geld, grondstoffen, voedsel en machines aan West-Europese landen. Dit plan was onderdeel van de Amerikaanse containmentpolitiek: de politiek om de verspreiding van het communisme wereldwijd tegen te gaan door de welvaart te vergroten. In het Oostblok was de situation heel anders. De Sovjet-Unie gaf nauwelijks hulp, waardoor de economie traag herstelde. Door de armoede en het gebrek aan vrijheid ontstond er grote onvrede, wat leidde tot opstanden die hardhandig werden neergeslagen door het Warschaupact:
•De Hongaarse Opstand (1956): Hongaarse burgers probeerden hun communistische regering af te zetten, maar de opstand werd bloedig neergeslagen door tanks en soldaten van het Warschaupact.
•De Praagse Lente (1968): De communistische leider van Tsjechoslowakije probeerde meer vrijheid en democratie in te voeren. Legers van het Warschaupact vielen het land binnen en zetten hem af.
De Berlijnse Muur
Onder invloed van de grotere welvaart en vrijheid in het Westen vluchtten miljoenen mensen uit het Oostblok naar het Westblok. Dit gebeurde vooral in Berlijn, waar de grens nog open was. Tussen 1949 en 1961 vluchtten ruim 2,5 miljoen Oost-Duitsers (vooral jonge, hoogopgeleide mensen) via West-Berlijn naar de BRD. Om deze leegloop te stoppen, bouwde de regering van de DDR in 1961 de Berlijnse Muur rondom West-Berlijn. Hierdoor werd de grens definitief gesloten.
