Les over §1 Van VOC tot cultuurstelsel

Leerdoelen

•Je kunt uitleggen waarom de VOC werd opgericht en welke speciale rechten deze handelsonderneming bezat.

•Je kunt beschrijven hoe het bestuur van Nederlands-Indië was georganiseerd na het faillissement van de VOC.

•Je kunt de werking, de producten en het doel van het cultuurstelsel uitleggen.

•Je kunt de zware gevolgen van het cultuurstelsel voor de Javaanse bevolking benoemen.

De opkomst en werking van de VOC

In de zeventiende eeuw was er in Azië een levendige handel tussen landen zoals India en China en de eilanden van het huidige Indonesië. Nederlandse kooplieden wilden meedelen in deze winstgevende handel en streefden naar een alleenhandel in kostbare specerijen, zoals peper, kruidnagel en nootmuskaat. In 1596 kwamen de eerste Nederlanders aan in Oost-Indië bij de stad Bantam. Ondanks zware tegenslagen onderweg, zoals de ziekte scheurbuik en ruzies met lokale vorsten, was de reis een succes omdat de route naar Azië nu bekend was. Om onderlinge concurrentie tussen Nederlandse handelaren te voorkomen, werd in 1602 de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) opgericht. De VOC kreeg van de Staten-Generaal een handelsmonopolie, wat betekende dat zij als enige Nederlandse organisatie handel mocht drijven in Azië. Daarnaast kreeg de VOC bijzondere rechten die normaal alleen aan een staat toebehoren: ze mocht oorlog voeren, soldaten in dienst nemen, forten bouwen en een eigen bestuur aanstellen. De belangrijkste handelspost van de VOC werd Batavia op het eiland Java, terwijl de meest winstgevende specerijen van de Molukken kwamen. In het begin hielpen de Nederlanders de lokale vorsten op de Molukken om de Portugezen te verdrijven. In ruil hiervoor moesten de vorsten beloven alleen met de VOC te handelen. Omdat de VOC echter zeer lage prijzen bood, handelden de vorsten stiekem met andere landen. Toen dit uitkwam, greep de VOC in 1622 met extreem geweld in: de leiders op de Molukken werden gedood en de bevolking werd weggevoerd. De VOC had de macht nu stevig in handen. Op sommige eilanden lieten ze uitsluitend nootmuskaat verbouwen, verjaagden ze de inwoners en verboden ze de verbouw op andere eilanden juist streng.

Het bestuur van Nederlands-Indië

In de achttiende eeuw nam de winst van de VOC af door toenemende concurrentie van andere landen, zoals Engeland. De VOC maakte schulden en ging in 1798 definitief failliet. De Nederlandse staat nam alle bezittingen en schulden over, waarna de kolonie de naam Nederlands-Indië kreeg. Om het bestuur over dit enorme gebied zo goedkoop mogelijk te houden, werkten de Nederlanders samen met de traditionele Indonesische adel. De bestuursstructuur zag er als volgt uit:

•De gouverneur-generaal was de hoogste Nederlandse bestuurder van de kolonie.

•De provincies werden bestuurd door Nederlandse residenten.

•De lokale Indonesische bestuurders van adel werden regenten genoemd. Zij stuurden samen met de dorpshoofden de bevolking aan.

Dit samenwerkingssysteem werkte erg efficiënt: rond 1850 waren er slechts 175 Europese ambtenaren nodig om de 13 miljoen inwoners van het eiland Java te besturen.

De invoering van het cultuurstelsel

Ondanks de goedkope bestuursvorm kostte de kolonie in de eerste jaren veel geld. Koning Willem I gaf daarom gouverneur-generaal Johannes van den Bosch de opdracht om een winstgevend plan te bedenken. Dit leidde in 1830 tot de invoering van het cultuurstelsel op Java. Volgens dit systeem moesten Javaanse boeren op een vijfde deel van hun landbouwgrond producten verbouwen die in Europa veel geld opleverden. Deze cultuurproducten waren voornamelijk:

•Koffie

•Suiker

•Tabak

•Indigo (een blauwe kleurstof voor textiel)

De boeren moesten deze oogst afstaan aan Nederland als een vorm van pacht, omdat de Nederlandse staat zichzelf als eigenaar van de grond beschouwde. Het cultuurstelsel was voor Nederland direct een enorm financieel succes: al in 1831 werd er een grote winst geboekt.

De zware gevolgen voor de Javaanse bevolking

Tussen 1850 en 1860 leverde het cultuurstelsel maar liefst 32% van de totale inkomsten van de Nederlandse schatkist op. Dit geld werd in Nederland gebruikt voor de bouw van spoorwegen, kanalen en bruggen. Voor de Javaanse bevolking was het stelsel echter rampzalig:

•Boeren moesten vaak hun allerbeste grond afstaan voor de verplichte cultuurproducten.

•Indonesische regenten dwongen de boeren vaak om meer dan een vijfde van hun grond te gebruiken. De regenten ontvingen namelijk een persoonlijke bonus van de Nederlanders bij hoge opbrengsten.

•Er bleef te weinig grond en tijd over voor de verbouw van rijst voor de eigen bevolking, waardoor er grote voedseltekorten en dodelijke hongersnoden ontstonden.

•Sommige regenten eisten daarnaast nog extra belastingen van de boeren om hun eigen luxueuze levensstijl te bekostigen.

•Boeren die geen geschikte grond bezaten, moesten in plaats daarvan herendiensten verrichten voor het Nederlandse bestuur. In theorie was dit 66 dagen per jaar, maar in de praktijk moesten zij vaak 100 tot 200 dagen per jaar onbetaald werken aan de aanleg van wegen, havens en spoorwegen.

Belangrijke jaartallen

•1596: De eerste Nederlandse schepen komen aan in Oost-Indië bij Bantam.

•1602: Oprichting van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC).

•1622: De VOC moordt de leiders op de Molukken uit om de specerijenhandel volledig te controleren.

•1798: De VOC gaat failliet en de Nederlandse staat neemt de controle over; de kolonie krijgt de naam Nederlands-Indië.

•1830: Invoering van het cultuurstelsel op Java door Johannes van den Bosch.

•1831: Nederland maakt voor het eerst winst met de opbrengsten van het cultuurstelsel.

•1850-1860: De winst uit het cultuurstelsel beslaat ongeveer 32% van de totale inkomsten van de Nederlandse regering.