Les over 1.1 De zieke man van Europa

Leerdoelen

•Je kunt de opkomst en het aanvankelijke succes van het Ottomaanse Rijk beschrijven.

•Je kunt de zes belangrijkste oorzaken van de teloorgang van het Ottomaanse Rijk uitleggen.

•Je kunt de rol van conservatieve religieuze leiders bij de technologische achterstand van het rijk verklaren.

•Je kunt uitleggen hoe de opkomst van Rusland en het opkomende nationalisme op de Balkan de macht van de sultan verzwakten.

•Je kunt verklaren hoe economische achterstand en modern imperialisme leidden tot het verlies van grondgebied.

Belangrijke jaartallen

•13e eeuw: Stichting van het Ottomaanse Rijk in Anatolië.

•14e eeuw: De Turkse sultans onderwerpen de Balkan.

•1453: De inname van de Byzantijnse hoofdstad Constantinopel.

•16e eeuw: Het Midden-Oosten wordt onderdeel van het rijk.

•1683: De Ottomaanse troepen staan voor de poorten van Wenen.

•18e eeuw: De Ottomaanse macht begint snel af te brokkelen.

•19e eeuw: Griekenland en andere Balkanlanden worden onafhankelijk; de drukpers wordt eindelijk toegestaan.

•1912-1913: Europees Turkije bestaat nog slechts uit Constantinopel en omgeving.

•1925: Kemal Atatürk veroordeelt de historische conservatieve houding van de islamitische geestelijken.

Opkomst en bloei van het Ottomaanse Rijk

Het Ottomaanse Rijk (ook wel het Osmaanse Rijk genoemd) werd in de dertiende eeuw gesticht toen de Turken vanuit Azië het schiereiland Anatolië binnendrongen. In de veertiende eeuw breidde het rijk zich snel uit door de onderwerping van de Balkan. Het absolute hoogtepunt van deze veroveringen was de inname van de Byzantijnse hoofdstad Constantinopel in 1453. Vanaf de zestiende eeuw hoorde ook het Midden-Oosten bij het rijk. De politieke leider van het rijk was de sultan. Hij droeg tevens de religieuze titel kalief, wat hem de officiële opvolger van de profeet Mohammed maakte. Op het toppunt van zijn macht, in 1683, stonden de troepen van de sultan zelfs voor de poorten van Wenen. Vanaf de achttiende eeuw begon de macht echter snel af te brokkelen, waardoor het rijk later bekend kwam te staan als 'de zieke man van Europa'.

Oorzaken van de teloorgang

Het verval van het eens zo machtige rijk had verschillende oorzaken die elkaar versterkten:

•Technologische achterstand: Het rijk liep op technologisch gebied achter op het Westen, vooral bij de scheepsbouw en bewapening. Grote Europese denkbewegingen zoals de Renaissance, de wetenschappelijke revolutie en de Verlichting gingen volledig aan de heersers voorbij. Conservatieve islamitische geestelijken verzetten zich fel tegen elke vorm van modernisering. Zo hielden zij de invoering van de drukpers drie eeuwen lang tegen, tot deze pas in de negentiende eeuw werd toegestaan.

•De opkomst van Rusland: Aan de noordgrens van het rijk rukten de Russen op. Begin achttiende eeuw bereikten de troepen van tsaar Peter de Grote de Zwarte Zee. Russische schepen kregen vrije doorvaart door de strategische zeestraten de Bosporus en de Dardanellen. Kort na 1800 drongen de Russen ook door in de Kaukasus.

•Economische achterstand: Terwijl er een wereldeconomie ontstond, raakte het Ottomaanse Rijk economisch geïsoleerd. Europese landen haalden goedkope grondstoffen en voedsel uit Amerika en westerse handelaren domineerden de markten in het Midden-Oosten. Bovendien speelde het rijk geen rol in de lucratieve zeehandel in Oost-Aziatische specerijen, die vanaf de zeventiende eeuw door onder andere de Nederlandse VOC werd beheerst.

•Zwak leiderschap en hofverval: De sultans in de achttiende en negentiende eeuw misten de capaciteiten om het rijk goed te besturen. Het hofleven raakte in verval door het haremsysteem, dat bestond uit een overvloed aan slavinnen, honderden koks en invloedrijke eunuchen (gecastreerde harembewakers). Deze eunuchen oefenden grote invloed uit op de sultan, waardoor hij het zicht op zijn rijk verloor.

•Opkomend nationalisme: In de negentiende eeuw zorgde het nationalisme ervoor dat niet-Turkse bevolkingsgroepen in opstand kwamen. De Grieken vochten zich als eerste vrij en stichtten een eigen staat. Daarna riepen ook Roemenië, Bulgarije en Servië de onafhankelijkheid uit. Tegen 1912-1913 was het Europese grondgebied van het rijk gekrompen tot enkel Constantinopel en omgeving.

•Modern imperialisme: Ook in Noord-Afrika verloor de sultan de controle door het opkomende modern imperialisme. Geïndustrialiseerde Europese landen zoals Groot-Brittannië en Frankrijk zochten naar grondstoffen, afzetmarkten en strategische gebieden om hun overzeese bezittingen uit te breiden. Een belangrijk voorbeeld hiervan is Egypte, dat officieel deel uitmaakte van het Ottomaanse Rijk, maar waar de Britten veel invloed kregen vanwege het strategische Suezkanaal.