Leerdoelen
•Je kunt uitleggen wat het consumentensurplus en wat het producentensurplus is.
•Je kunt het consumenten- en producentensurplus tekenen.
•Je kunt uitleggen waarom er gestreefd wordt naar een maximaal totaal surplus.
•Je kunt veranderingen in het surplus tekenen en verklaren.
Consumentensurplus
Denk aan een heerlijke appeltaart. Stel, je bent bereid om €7,50 te betalen voor zo'n hele taart. Dit bedrag noemen we jouw betalingsbereidheid. Wanneer je in de supermarkt komt, zie je tot je verrassing dat de appeltaart maar €5,00 kost!
Het verschil tussen wat je bereid was te betalen (€7,50) en wat je daadwerkelijk betaalt (€5,00) is €2,50. Dit bedrag van €2,50 is jouw individuele consumentensurplus. Je gaat met een tevreden gevoel naar huis, want je hebt €2,50 'bespaard'. Dit is die psychologische winst waar we het over hadden.
Niet alleen jij, maar heel veel mensen ervaren zo'n voordeel bij aankopen. Het totale consumentensurplus is de optelsom van al deze individuele voordelen. Grafisch gezien wordt het totale consumentensurplus weergegeven als het gebied onder de vraaglijn en boven de marktprijs in een vraag- en aanbodgrafiek. Het is de totale waarde van al die extra betalingsbereidheid.
Op deze grafiek zie je de vraaglijn. Voor mensen die bereid zijn meer te betalen dan de evenwichtsprijs, ontstaat een surplus. De groene driehoek staat voor de totale waarde van het consumentensurplus in de markt. Het is een mooie, grote psychologische winst voor iedereen die het product koopt.
Producentensurplus
Het omgekeerde geldt ook voor de verkopers. Dit noemen we het producentensurplus. De winkel die die appeltaart voor €5,00 verkocht, was misschien al bereid om de taart voor €4,50 te verkopen. Omdat andere winkels duurdere taarten aanbieden, kunnen ze echter gerust €5,00 vragen.
Het verschil tussen de prijs waarvoor de winkel bereid was te verkopen (€4,50, dit is hun leveringsbereidheid) en de prijs waarvoor ze de taart daadwerkelijk verkopen (€5,00) is €0,50. Dit is hun individuele producentensurplus.
Net zoals bij consumenten ervaren veel producenten zo'n voordeel. Het totale producentensurplus is de som van al deze individuele voordelen. Grafisch gezien wordt het totale producentensurplus weergegeven als het gebied boven de aanbodlijn en onder de marktprijs in een vraag- en aanbodgrafiek.
De paarse driehoek op de grafiek staat voor de totale waarde van het producentensurplus in de markt. Het is de winst die producenten maken bovenop hun minimale acceptabele verkoopprijs.
Totaal surplus en maximale welvaart
Het totaal surplus is simpelweg de optelsom van het consumentensurplus en het producentensurplus. Wanneer er sprake is van een marktevenwicht, dus wanneer vraag en aanbod precies in balans zijn, is het totale surplus op zijn grootst. Dit betekent dat de welvaart in de markt maximaal is.
Deze situatie van maximale welvaart noemen we Pareto-efficiëntie. Een situatie is Pareto-efficiënt als het onmogelijk is om de situatie van één persoon te verbeteren zonder dat de situatie van een ander verslechtert. In een evenwichtssituatie is het totale surplus zo groot mogelijk en kan het niet meer toenemen zonder dat iemand er slechter van wordt. Daarom streven we in de economie naar een maximaal totaal surplus: het betekent maximale welvaart voor iedereen die deelneemt aan de markt.
Verloren surplus
Helaas is de markt niet altijd in perfect evenwicht. Soms heeft een producent veel marktmacht, zoals een streamingdienst die exclusieve uitzendrechten heeft voor de Eredivisie. Zij kunnen dan een hogere prijs vragen dan wat er in een concurrerende markt zou ontstaan. Dit heeft gevolgen voor het surplus en de totale welvaart.
Stel, er ontstaat door marktmacht een hogere prijs (P2) dan de evenwichtsprijs (PE). Zoals we geleerd hebben, leidt een hogere prijs tot een lagere gevraagde hoeveelheid. Stel, de vraag daalt van 700 naar 500 producten.
De producten die door de hogere prijs niet meer worden verkocht (het verschil tussen 700 en 500), genereren geen surplus meer. Dit niet-gerealiseerde surplus noemen we verloren surplus (ook wel deadweight loss of Harberger-driehoek). Het is het rode gebied in de grafiek. De totale welvaart in de markt neemt hierdoor af.
Bij zo'n prijsverandering verandert ook de verdeling van het surplus. In de grafiek hierboven wordt dat aangegeven met A, B, C, D, E:
•A: dit is het nieuwe, kleinere consumentensurplus. Door de hogere prijs P2 is het consumentensurplus afgenomen.
•B: dit deel was eerst consumentensurplus, maar is door de hogere prijs nu overgegaan naar het producentensurplus. De producent ontvangt nu dit deel van de winst.
•C: dit deel was en blijft producentensurplus.
•D: dit was consumentensurplus, maar is nu verloren gegaan. Dit is een deel van de deadweight loss, omdat deze producten niet meer worden gekocht.
•E: dit was producentensurplus, maar is nu ook verloren gegaan. Dit is het andere deel van de deadweight loss, omdat deze producten niet meer worden verkocht.
Een producent met veel marktmacht ziet zijn producentensurplus vaak toenemen, omdat het gebied B (dat overgaat van consumenten naar producenten) meestal groter is dan het gebied E (dat de producent verliest). Dit illustreert dat marktmacht niet alleen de hoeveelheid totaal surplus beïnvloedt (door deadweight loss), maar ook de verdeling van het surplus tussen consumenten en producenten.
