Leerdoelen
•Je kunt uitleggen wat schaarste is.
•Je kunt de relatie tussen schaarste, behoeften en middelen uitleggen.
•Je kunt uitleggen wat alternatief aanwendbaar is.
•Je kunt het verschil tussen macro-economie en micro-economie uitleggen.
•Je kunt de verschillende productiefactoren benoemen en hun beloningen uitleggen.
•Je kunt het verschil tussen een budget en een begroting uitleggen.
•Je kunt een budgetlijn opstellen.
Middelen en Schaarste
Schaarste betekent dat je niet genoeg middelen hebt om in je behoeften te voorzien. Er zijn dus minder middelen dan behoeften. Elke keer dat je een keuze maakt, brengt dat opofferingskosten met zich mee. Dit zijn de opbrengsten van het alternatief dat je niet hebt gekozen.
Een voorbeeld: Stel je voor, je kunt vanavond werken bij je bijbaantje en € 50 verdienen, óf je besteedt die tijd aan het kijken van economielessen om een hoger cijfer te halen.
•Als je kiest om de lessen te volgen, zijn je opofferingskosten de € 50 die je niet hebt verdiend.
•Kies je ervoor om te gaan werken en de lessen niet verder te kijken, dan zijn je opofferingskosten misschien een lager cijfer voor je economietoets (bijvoorbeeld een 5 in plaats van een 8).
De 'opbrengst' van die 8 die je misloopt, zijn dan je opofferingskosten.
Alternatief aanwendbaar
Omdat je middelen beperkt zijn, moet je kiezen hoe je ze gebruikt. Dit concept noemen we alternatief aanwendbaar. Middelen kunnen voor verschillende doeleinden worden ingezet. Je kunt je geld op meerdere manieren uitgeven: koop je nieuwe schoenen, of spaar je voor een vakantie? De keuzes die je maakt, bepalen hoe je je behoeften voorziet.
Behoeften: primair en secundair
Behoeften zijn er in verschillende vormen:
•Primaire behoeften: basisbehoeften, gericht op overleven. Denk aan voedsel, kleding en onderdak.
•Secundaire behoeften: deze komen pas aan bod nadat je primaire behoeften zijn vervuld. Secundaire behoeften kunnen we verder opsplitsen in:
•Normale goederen: Dit zijn alledaagse zaken zoals normale kleding, een laptop, een gewone telefoon, een voetbal of een fiets.
•Luxegoederen: Dit zijn producten die inspelen op de behoefte aan erkenning en waardering. Voorbeelden zijn merkkleding of een fatbike. Deze producten helpen je vaak om je te onderscheiden van anderen.
Micro- versus Macro-economie
De economie kan op verschillende niveaus worden bestudeerd:
•De micro-economie kijkt naar hoe individuele mensen en bedrijven omgaan met schaarse goederen en hoe markten werken. De keuzes die jij maakt, vallen hieronder.
•De macro-economie bestudeert onderwerpen die de gehele economie aangaan, zoals werkloosheid, inflatie of de totale economische groei van een land.
Productiefactoren
Bedrijfshuishoudens zetten productiefactoren in om goederen en diensten te produceren. Dit zijn de middelen die nodig zijn om waarde te creëren. Een handig ezelsbruggetje om de productiefactoren te onthouden is KANO:
•Kapitaal: Dit zijn productiemiddelen die door mensen zijn gemaakt, zoals machines, gebouwen en gereedschap. De beloning hiervoor is huur of rente.
•Arbeid: Dit is de menselijke inspanning die wordt geleverd bij de productie. De beloning hiervoor is loon.
•Natuur: Dit omvat alle natuurlijke hulpbronnen die gebruikt worden in het productieproces, zoals grond, water, mineralen en grondstoffen. De beloning hiervoor is pacht.
•Ondernemerschap: Dit is het organiseren, combineren van de andere productiefactoren en het nemen van risico's om iets nieuws te creëren. De beloning hiervoor is winst.
Alle goederen en diensten waarvoor deze productiefactoren worden ingezet, zijn schaarse goederen omdat de middelen alternatief aanwendbaar zijn. Het tegenovergestelde zijn vrije goederen, dit zijn goederen die vrij beschikbaar zijn en niet geproduceerd worden, zoals zeewater.
Begroting
Om zicht te krijgen op uitgaven, kun je een begroting maken. Een begroting is een overzicht van je verwachte inkomsten en uitgaven over een bepaalde periode. Het maken van een begroting doe je vooraf. Als de werkelijkheid anders uitpakt, kun je altijd bijsturen. Je budget is de totale hoeveelheid geld waarover je in een bepaalde periode kunt beschikken. Als je uitgaven hoger zijn dan je inkomsten, heb je een budgettair probleem. Dit kun je oplossen door je inkomsten te verhogen (bijvoorbeeld meer werken) of je uitgaven te verlagen (bezuinigen).
Budgetlijn
Een budgetlijn is een model dat de samenhang tussen iemands inkomen en uitgaven weergeeft. Het helpt je keuzes te maken tussen twee producten bij een gegeven inkomen. De formule van de budgetlijn is:
•M = inkomen (budget)
•Px = prijs van goed X
•x = hoeveelheid van goed X
•Py = prijs van goed Y
•y = hoeveelheid van goed Y
Voorbeeld
Harry heeft een inkomen van € 40 per maand. Hij wil dit geld uitgeven aan drankjes en toegang tot uitgaansgelegenheden.
•Een toegangskaartje (Product X) kost € 8.
•Een drankje (Product Y) kost € 2.
•De formule voor Harry's budgetlijn wordt dan:
•Om de budgetlijn te tekenen, zoeken we twee punten:
1.Wat als Harry al zijn geld aan drankjes uitgeeft?
2.Wat als Harry al zijn geld aan toegangskaartjes uitgeeft?
De budgetlijn kan verschuiven.
•Als de prijs van één product verandert (bijvoorbeeld toegangskaartjes worden duurder), dan gaat de lijn steiler of minder steil lopen. Als Harry's kaartjes duurder worden (€ 10 per kaartje), kan hij er nog maar 4 kopen (
•Als je budget (inkomen) verandert, verschuift de hele lijn evenwijdig. Als Harry meer inkomen krijgt, schuift de lijn naar buiten (rechtsboven); bij minder inkomen schuift de lijn naar binnen (linksonder).
Koopkracht
De koopkracht is de hoeveelheid goederen en diensten die je met je inkomen kunt kopen. Als prijzen omhooggaan (en je inkomen blijft gelijk), daalt je koopkracht. Het dalen van prijzen van goederen en diensten noemen we deflatie. Als de prijzen dalen, stijgt je koopkracht. Het omgekeerde, het stijgen van prijzen, is **inflatie**.
Je inkomen kan op twee manieren worden uitgedrukt:
•Nominaal inkomen: Dit is je inkomen uitgedrukt in euro's (het geldbedrag). Harry's nominale budget was € 40.
•Reëel inkomen: Dit zegt iets over je koopkracht. Het reële inkomen is het nominale inkomen gecorrigeerd voor inflatie.
Als je nominale inkomen stijgt en de prijzen gelijk blijven of minder hard stijgen, kun je meer producten kopen en stijgt je reële inkomen (koopkracht). Als je nominale inkomen daalt (bijvoorbeeld minder werken) en de prijzen blijven hetzelfde, dan daalt je reële inkomen. Je kunt dan minder kopen.
