Les over 1.2 Kopen is kiezen?
Inkomsten en uitgaven 
Budgetten
Kopen is kiezen: hoe werken een begroting en budgetlijn?
Leerdoelen
•Je kunt voorbeelden van verschillende soorten uitgaven geven.
•Je kunt verschillende soorten inkomen benoemen.
•Je kunt een begroting opstellen.
•Je kunt met een budgetformule berekenen hoe je een gegeven budget kunt besteden.
•Je kunt een budgetlijn tekenen en uitleggen hoe de budgetlijn verandert als prijzen en budget veranderen.
Verschillende soorten uitgaven
In het dagelijks leven krijgt een huishouden te maken met verschillende soorten uitgaven. Om overzicht te houden op de financiën worden uitgaven onderverdeeld in drie categorieën:
•Vaste lasten: uitgaven die je met een vaste regelmaat betaalt en waarvaan het bedrag vaak vaststaat, zoals de huur of hypotheek, verzekeringen, abonnementen en energiekosten (gas, water en elektriciteit).
•Huishoudelijke uitgaven: alledaagse, kortetermijnuitgaven voor het huishouden, zoals de wekelijkse boodschappen, persoonlijke verzorging en uitgaan.
•Incidentele uitgaven: grotere uitgaven die niet vaak voorkomen en vaak onverwacht kunnen zijn, zoals een vakantie of een autoreparatie. Voor deze uitgaven is het verstandig geld te reserveren door bewust geld opzij te zetten op een spaarrekening.
Drie soorten inkomen en het budget
Om uitgaven te kunnen doen is een inkomen nodig. Dit is het geld dat een huishouden met regelmaat ontvangt. Er zijn drie soorten inkomen:
•Inkomen uit arbeid: beloning die je ontvangt voor het verrichten van werk, zoals loon of salaris.
•Inkomen uit bezit: vergoeding die je ontvangt uit het bezitten van vermogen of goederen, zoals rente op je spaarrekening of huurontvangsten uit een pand.
•Overdrachtsinkomen: inkomen dat je ontvangt zonder dat je daar een directe tegenprestatie voor hoeft te leveren, zoals zakgeld, kleedgeld, kinderbijslag of een uitkering.
Het totale bedrag aan inkomsten dat je in een bepaalde periode ontvangt, noem je het budget. Dit bedrag stelt de grens aan wat je kunt uitgeven.
Een begroting maken en omrekenen
Om te controleren of je inkomsten toereikend zijn voor je uitgaven, kun je een begroting opstellen. Dit is een overzicht van de verwachte inkomsten en uitgaven over een komende periode, zoals een week, maand of jaar. Een begroting helpt je om financieel in balans te blijven. Aangezien inkomsten en uitgaven in verschillende perioden kunnen binnenkomen of worden afgedragen, moet je bedragen omrekenen naar dezelfde tijdsperiode:
•Van weekbedrag naar maandbedrag:
•Van maandbedrag naar weekbedrag:
Wanneer een begroting een tekort vertoont, kun je dit oplossen door de inkomsten te vergroten of door te bezuinigen op de uitgaven.
De budgetlijn als economisch model
Om menselijk gedrag en keuzes beter te begrijpen, gebruiken economen een model: een vereenvoudigde weergave van de werkelijkheid. Een belangrijk economisch model is de budgetlijn. Dit is een grafische lijn die de grenzen van een budget aangeeft. Ieder punt op de budgetlijn laat een combinatie zien van twee producten die je met een gegeven budget precies kunt kopen. De algemene formule van een budgetlijn is: Hierin staan de variabelen voor:
•: het totale inkomen of budget.
• en : de prijs van product en de prijs van product .
• en : de gekochte aantallen van product en product .
Een budgetlijn tekenen en veranderingen analyseren
Voor het tekenen van een budgetlijn in een assenstelsel volg je een vast stappenplan:
1.Stel de budgetformule op met de gegeven prijzen en het beschikbare budget.
2.Bereken de snijpunten met de assen: stel om de maximale hoeveelheid van te berekenen, en stel om de maximale hoeveelheid van te berekenen.
3.Teken een assenstelsel met op de horizontale x-as het aantal van product en op de verticale y-as het aantal van product .
4.Geef de twee berekende snijpunten aan op de assen.
5.Teken een rechte lijn die beide punten met elkaar verbindt.
Veranderingen in de budgetlijn
De positie van de budgetlijn kan veranderen door aanpassingen in de economische situatie:
•Verandering van het budget: als het budget stijgt, verschuift de budgetlijn evenwijdig naar buiten. Bij een daling van het budget verschuift de lijn evenwijdig naar binnen.
•Verandering van prijzen: als de prijs van één product verandert, kantelt de budgetlijn. Wanneer product bijvoorbeeld duurder wordt, schuift het snijpunt op de x-as naar binnen (naar nul toe), terwijl het snijpunt op de y-as onveranderd blijft.