Les over 1 Bloed

Leerdoelen

•Je kunt de verschillende bestanddelen van bloed noemen en hun percentages in het bloed aangeven.

•Je kunt de kenmerken en functies van bloedplasma beschrijven.

•Je kunt de bouw, functie, levensduur en plaats van ontstaan en afbraak van rode bloedcellen, witte bloedcellen en bloedplaatjes uitleggen.

•Je kunt het stapsgewijze proces van bloedstolling beschrijven.

•Je kunt uitleggen wat leukemie is en welke gevolgen dit heeft voor het lichaam.

De samenstelling van bloed

In het lichaam van een volwassen mens zit gemiddeld vijf tot zes liter bloed. Bloed stroomt door het hele lichaam en bestaat uit een vloeibaar deel en vaste bestanddelen. Ongeveer 55% van het bloed bestaat uit bloedplasma, de lichtgele vloeistof. De overige 45% bestaat uit de vaste bestanddelen: rode bloedcellen, witte bloedcellen en bloedplaatjes.

Bloedplasma

Het bloedplasma bestaat voor het grootste deel (ongeveer 90%) uit water. In dit water zijn verschillende stoffen opgelost die door het lichaam moeten worden getransporteerd:

•Voedingsstoffen: zoals glucose, mineralen (zouten), vitaminen en verteringsproducten van koolhydraten, eiwitten en vetten.

•Afvalstoffen: zoals koolstofdioxide.

•Overige opgeloste stoffen: zoals hormonen en medicijnen.

Daarnaast bevat het bloedplasma belangrijke eiwitten, waaronder antistoffen die het lichaam beschermen tegen infecties. Naast het transport van stoffen heeft bloedplasma ook de functie om warmte door het lichaam te transporteren. Bloed neemt warmte op in warme delen van het lichaam (zoals de romp) en geeft deze weer af in koudere delen (zoals de handen en voeten).

Rode bloedcellen

Rode bloedcellen zijn ronde schijfjes die in het midden dunner zijn dan aan de rand. Ze hebben geen celkern, waardoor er meer ruimte is om zuurstof te vervoeren.

•Functie: Het vervoeren van zuurstof van de longen naar alle cellen in het lichaam. Zuurstof is nodig voor de verbranding in de cellen. Bij deze verbranding ontstaan koolstofdioxide en water, die via de rode bloedcellen en het bloedplasma weer terug naar de longen worden vervoerd om te worden uitgeademd.

•Ontstaan: Ze worden voortdurend nieuw aangemaakt in het rode beenmerg, dat zich bevindt in de koppen van pijpbeenderen en in platte beenderen.

•Levensduur en afbraak: Omdat ze geen celkern hebben, leven ze gemiddeld slechts vier maanden (120 dagen). Ze worden afgebroken in de lever en de milt.

•Bloedarmoede: Als het lichaam te weinig rode bloedcellen aanmaakt, ontstaat er bloedarmoede. Om rode bloedcellen aan te kunnen maken, heeft het lichaam het mineraal ijzer nodig.

Witte bloedcellen

Witte bloedcellen hebben wel een celkern en hebben geen vaste vorm. Hierdoor kunnen ze gemakkelijk van vorm veranderen en door de wand van bloedvaten heen bewegen om buiten de bloedbaan actief te zijn. Ze ontstaan net als rode bloedcellen in het rode beenmerg.

De belangrijkste functie van witte bloedcellen is het onschadelijk maken van ziekteverwekkers, zoals bacteriën. Dit doen ze op twee verschillende manieren:

•Insluiten van bacteriën: Sommige witte bloedcellen kunnen bacteriën in zich opnemen en zo doden. Hierbij gaat de witte bloedcel vaak zelf ook dood. De ophoping van dode witte bloedcellen en dode en levende bacteriën bij een wondje vormt etter (ook wel pus genoemd).

•Maken van antistoffen: Andere witte bloedcellen maken speciale eiwitten (antistoffen) die ziekteverwekkers onschadelijk maken. Deze witte bloedcellen gaan hierbij niet dood.

Bloedplaatjes en bloedstolling

Bloedplaatjes zijn geen hele cellen, maar stukjes van cellen zonder celkern. Ze leven gemiddeld acht tot tien dagen en spelen een cruciale rol bij de bloedstolling.

Wanneer een bloedvat beschadigd raakt, verloopt het proces van bloedstolling in de volgende stappen:

1.Kleine spiertjes in de wand van het beschadigde bloedvat trekken samen, waardoor het bloedvat nauwer wordt en er minder bloed uit het wondje stroomt.

2.Op de plaats van de beschadiging blijven bloedplaatjes aan de wand plakken.

3.De bloedplaatjes vallen uit elkaar, waarbij bepaalde stoffen vrijkomen.

4.De vrijgekomen stoffen zorgen ervoor dat er kleverige draden (fibrinedraden) ontstaan die een netwerk vormen in de wond.

5.In dit netwerk van draden worden rode bloedcellen gevangen, waardoor een bloedstolsel ontstaat dat de wond afsluit en infecties voorkomt.

6.Wanneer het bloedstolsel indroogt, ontstaat er een korstje. Onder dit korstje maakt het lichaam nieuwe cellen aan. Als de huid weer heel is, valt het korstje er vanzelf af.

Leukemie

Leukemie is een verzamelnaam voor verschillende soorten beenmergkanker. Bij deze ziekte treden de volgende verstoringen op in het bloed:

•Er worden te veel witte bloedcellen gemaakt, maar deze witte bloedcellen werken niet goed. Hierdoor is het lichaam niet goed beschermd tegen infecties.

•Er worden te weinig rode bloedcellen en bloedplaatjes gemaakt.

Leukemie is een ernstige ziekte die moeilijk te behandelen is.