Les over 6 Het hormoonstelsel

Leerdoelen

•Je kunt de bouw en functie van het hormoonstelsel beschrijven en de belangrijkste hormoonklieren in een afbeelding benoemen.

•Je kunt de werking en effecten van hormonen uit de hypofyse en de schildklier uitleggen.

•Je kunt uitleggen hoe de eilandjes van Langerhans en de bijnieren de bloedsuikerspiegel in het lichaam reguleren.

•Je kunt de oorzaken, gevolgen en behandeling van diabetes beschrijven.

Hormoonklieren

Een klier is een orgaan dat een bepaalde stof produceert en afgeeft. Sommige klieren, zoals speekselklieren en traanklieren, hebben een afvoerbuis om hun stoffen naar een specifieke plek te transporteren. Hormoonklieren hebben daarentegen geen afvoerbuis; zij geven hun producten, genaamd hormonen, direct af aan het bloed. Hormonen zijn stoffen die de werking van specifieke organen en weefsels regelen. Via het bloed verspreiden hormonen zich door het hele lichaam, maar alleen de organen die gevoelig zijn voor een specifiek hormoon reageren erop. Het hormoonstelsel bestaat uit alle hormoonklieren samen. Dit stelsel regelt vooral langzame, langdurige processen in het lichaam, zoals de groei, ontwikkeling, stofwisseling en voortplanting.

De hypofyse

De hypofyse is een kleine hormoonklier die tegen de onderkant van de hersenen ligt, precies tussen de twee hersenhelften in. De hypofyse produceert verschillende hormonen, waaronder het groeihormoon. Dit hormoon regelt de groei van de botten van het skelet. In de puberteit zorgt een verhoogde afgifte van groeihormoon voor een groeispurt. Als de hypofyse te veel groeihormoon aanmaakt, kan dit leiden tot reuzengroei; bij te weinig groeihormoon kan dwerggroei ontstaan. Daarnaast produceert de hypofyse hormonen die andere hormoonklieren aansturen, zoals de schildklier, de bijnieren en de geslachtsorganen (eierstokken en teelballen).

De schildklier

De schildklier bevindt zich in de hals, vóór het strottenhoofd en tegen de luchtpijp aan. Onder invloed van een stimulerend hormoon uit de hypofyse produceert de schildklier het schildklierhormoon. Dit hormoon stimuleert de verbranding in de cellen. Wanneer de schildklier te veel schildklierhormoon produceert, verloopt de verbranding in de cellen te snel, waardoor iemand rusteloos wordt en gewicht verliest. Bij een tekort aan schildklierhormoon verloopt de verbranding te traag; de patiënt krijgt het snel koud en raakt snel vermoeid.

De eilandjes van Langerhans

De eilandjes van Langerhans zijn groepjes cellen die zich in de alvleesklier bevinden. Zij produceren de hormonen insuline en glucagon. Deze twee hormonen werken nauw samen om het glucosegehalte (de bloedsuikerspiegel) van het bloed constant te houden op gemiddeld 0,1%. Wanneer je een maaltijd hebt gegeten, stijgt het glucosegehalte in het bloed boven de 0,1%. De eilandjes van Langerhans reageren hierop door veel insuline af te geven. Onder invloed van insuline nemen de cellen van de lever en de spieren glucose op uit het bloed en zetten dit om in de reservestof glycogeen. Hierdoor daalt het glucosegehalte weer naar de normale waarde van 0,1%. Bij lichamelijke inspanning verbruiken je cellen veel glucose voor de verbranding. Als het glucosegehalte hierdoor onder de 0,1% daalt, produceren de eilandjes van Langerhans glucagon. Dit hormoon zorgt ervoor dat de opgeslagen glycogeen in de lever en spieren weer wordt omgezet in glucose, dat vervolgens aan het bloed wordt afgegeven. Zo stijgt het glucosegehalte weer tot 0,1%. Insuline en glucagon hebben dus een tegengestelde werking om de bloedsuikerspiegel stabiel te houden.

Diabetes

Bij mensen met diabetes (suikerziekte) produceren de eilandjes van Langerhans te weinig insuline, of reageert het lichaam niet meer goed op dit hormoon. Hierdoor kan glucose minder goed worden omgezet in glycogeen, wat leidt tot een te hoog glucosegehalte in het bloed. Dit kan klachten veroorzaken zoals extreme vermoeidheid of in ernstige gevallen zelfs een coma. Er bestaan verschillende soorten diabetes. Een ongezonde leefstijl verhoogt de kans op diabetes type 2. Mensen met diabetes kunnen hun insulinetekort aanvullen door extra insuline bij zichzelf in te spuiten met een insulinepen of door een insulinepomp te gebruiken. Het glucosegehalte van het bloed kan een patiënt zelf controleren met een bloedglucosemeter of met een sensor gekoppeld aan een telefoon.

De bijnieren

De bijnieren liggen als kapjes boven op de nieren. Zij produceren het hormoon adrenaline. Adrenaline is een bijzonder hormoon omdat het, in tegenstelling tot de meeste andere hormonen, een zeer snelle en kortdurende werking heeft. Het komt vrij in situaties van angst, woede of schrik. Adrenaline zorgt ervoor dat het lichaam direct in actie kan komen door de stofwisseling te versnellen. Onder invloed van adrenaline wordt glycogeen in de lever en spieren razendsnel omgezet in glucose, waardoor de bloedsuikerspiegel stijgt. Daarnaast gaan de hartslag en de ademhaling omhoog om de cellen snel van extra zuurstof en brandstof te voorzien.

Overzicht van de belangrijkste hormonen

In de onderstaande tabel vind je een overzicht van de hormonen die in deze basisstof zijn behandeld, inclusief hun herkomst, werking en de duur van het proces dat ze reguleren: