Leerdoelen
•Je kunt de belangrijkste overeenkomsten en verschillen tussen steden in de Verenigde Staten, Zuid-Amerika en Nederland benoemen.
•Je kunt de oorzaken van de verschillen in stedelijke ontwikkeling tussen deze gebieden verklaren.
•Je kunt de modellen van Hoyt en Harris en Ullman toepassen om de stedelijke ontwikkeling in verschillende regio's te analyseren en te herkennen in stadsplattegronden.
Verschillende groeipatronen door de tijd
De groei van steden verschilt sterk per regio en periode. In Zuid-Amerika was de verstedelijkingsgraad al vroeg relatief hoog vergeleken met Europese steden in die tijd. Toch kenden Europese steden en steden in de Verenigde Staten een enorme groei tijdens de Industriële Revolutie. Serieuze groei in Zuid-Amerikaanse steden kwam pas later op gang. Het karakter van deze verstedelijking is echter duidelijk anders. Waar Europa en Noord-Amerika op een bepaald moment te maken kregen met suburbanisatie (mensen trekken van de stad naar de randgemeenten), is dit in Zuid-Amerika veel minder het geval.
Kenmerkende stadsplattegronden
De manier waarop steden zijn gegroeid, zie je terug in hun plattegronden.
Noord-Amerika (Verenigde Staten)
Steden in de Verenigde Staten kenmerken zich vaak door een gridstructuur (een rechthoekig stratenpatroon) en een duidelijk central business district (CBD), het zakelijke hart van de stad. Een historisch centrum zoals we dat in Europa kennen, ontbreekt hier meestal. De uitbreidingen van steden in Noord-Amerika omvatten vaak edge cities, nieuwe centra die buiten de oorspronkelijke stadskern zijn ontstaan.
Zuid-Amerika
In Zuid-Amerika zie je zowel ongeplande groei als een gridstructuur. Deze gridstructuur is vaak gebaseerd op een centraal, rechthoekig plein, de Plaza Mayor, een concept dat door de Spanjaarden en Portugezen is geïntroduceerd. De uitbreidingen van Zuid-Amerikaanse steden omvatten vaak favelas, informele nederzettingen die soms op berghellingen zijn gebouwd.
Europa (Nederland)
Historische Europese steden, zoals in Nederland, hebben vaak een rommeliger, ad-hocgroei gekend. Ze bezitten een duidelijk historisch centrum en de uitbreidingen hebben andere vormen aangenomen dan in de Amerikaanse continenten.
Factoren die stedelijke verschillen bepalen
Invloed van economie en mobiliteit
De verschillen in stedelijke ontwikkeling zijn in verschillende periodes opgetreden en worden beïnvloed door diverse factoren. In de laatste vijftig tot zestig jaar zijn bijvoorbeeld autobezit en de verplaatsing van industrie (zowel het land uit als de stad uit) belangrijke factoren geweest in Noord-Amerika en Nederland. Dit is anders dan in Zuid-Amerikaanse steden, waar deze factoren een andere rol spelen.
De rol van koloniale geschiedenis
De koloniale ontstaansgeschiedenis heeft een grote invloed gehad op de plattegrond van steden in Noord- en Zuid-Amerika.
•Startpunten: veel steden zijn begonnen als handelsposten, vaak gelegen aan de kust of bevaarbare rivieren.
•Koloniale invloed: de kolonisten brachten hun eigen stedelijke ontwikkelingsprincipes mee. In Noord-Amerika zie je West-Europese principes, terwijl in Zuid-Amerika de Plaza Mayor en het daaruit voortvloeiende patroon dominant zijn.
•Industrie: Industrie vestigde zich vaak op plekken die vergelijkbaar waren met de thuislanden van de kolonisten, meestal rond de stadscentra.
•Welvaart: welvarende kolonisten vestigden zich vaak langs uitvalswegen. Dit is nog steeds goed te zien in Zuid-Amerika en in Nederland. In de Verenigde Staten is dit fenomeen zeldzamer, maar voorbeelden zoals New Orleans laten nog steeds prachtige boulevards met welvarende woningen zien, direct grenzend aan armere buurten.
•Planmatige uitbreidingen: deze volgden vaak Europese tradities, wat leidde tot cirkelvormige uitbreidingen en gridpatronen.
De stedelijke ontwikkeling is dus terug te leiden tot de ligging, de functie als handelspost, de invloed van kolonisten en het imiteren van stedelijke structuren uit de landen van herkomst.
Modellen voor stedelijke ontwikkeling
Om de ontwikkeling van steden te verklaren, worden vaak modellen gebruikt. Twee veelgebruikte modellen zijn die van Hoyt en Harrison Ullman.
Het Hoyt-model: Zuid-Amerikaanse steden
Het model van Hoyt is goed toepasbaar op Zuid-Amerikaanse steden. Hierin zie je dat:
•Industrie en transportsector zich vooral langs wegen of spoorlijnen vestigen.
•Er een central business district (CBD) is, vaak rond de Plaza Mayor.
•Middeldure en dure woonbuurten, samen met nieuwe winkelcentra, ontwikkelen zich langs welvarende corridors. Deze corridors liggen vaak in gunstige richtingen, bijvoorbeeld waar het terrein vlak is of richting de zee.
•Transportassen soms een scheiding vormen tussen welvarende en minder welvarende gebieden.
•Favelas vaak op minder gunstige locaties, zoals berghellingen, te vinden zijn.
Dit model is een versimpeling van de werkelijkheid, maar helpt om de structuur van veel Zuid-Amerikaanse steden te begrijpen.
Het Harris en Ullman-model (meerkernenmodel): Europa en Noord-Amerika
Het model van Harris en Ullman, ook wel het meerkernenmodel genoemd, is meer geschikt voor steden die vormen van suburbanisatie kennen of hebben gekend, zoals in Europa en Noord-Amerika. Dit model toont:
•Een central business district (CBD) en eventueel een historische stadskern.
•De eerste industrie vestigde zich vaak vlakbij het centrum (in Nederland zie je dit nauwelijks meer, in de VS soms nog wel).
•Buiten de stad zijn nieuwe centra ontstaan. In Noord-Amerika worden dit vaak edge cities genoemd, terwijl in Nederland de term 'voorstadscentrum' meer gangbaar is. De schaal van deze centra verschilt wel: Amerikaanse edge cities zijn doorgaans groter dan Nederlandse voorstadscentra.
Dit model helpt de ontwikkeling van Nederlandse en Noord-Amerikaanse steden te begrijpen, vooral de ontwikkeling van extra kernen door suburbanisatie.
Fasen in stedelijke ontwikkeling
De ontwikkeling van steden kan in verschillende stappen worden onderverdeeld:
Van oorsprong tot huidige vorm
•Fase 1: ontstaan: de start van een stad heeft te maken met de ligging en verbindingen. Dit zijn vaak de oudste delen van de stad.
•Fase 2: industrialisatie: de vestiging van fabrieken was bepalend voor waar arbeiders gingen wonen.
•Fase 3: groei en verandering (na de Tweede Wereldoorlog): de bevolking en bedrijvigheid groeiden. Bedrijven hadden meer ruimte nodig of moesten verhuizen vanwege vervuiling. De stad groeide, en er ontstonden nieuwe woonwensen en vragen over de functie van het centrale deel van de stad.
•Fase 4: welvaartsgroei en nieuwe woonwensen: de laatste twintig jaar zien we in Noord-Amerika en Europa een duidelijke re-urbanisatie, waarbij mensen weer terugkeren naar de stad. In Zuid-Amerika is er sprake van slum upgrading, waarbij tijdelijke uitbreidingen permanent worden en onderdeel worden van het stedelijke weefsel. Een belangrijk bijverschijnsel van de terugkeer naar de stad is gentrification, waarbij wijken opgewaardeerd worden en de oorspronkelijke bewoners soms verdreven worden door hogere prijzen.
Uitdagingen in ruimtelijke planning
Ruimtelijke planning is een belangrijk instrument voor de ontwikkeling van steden, maar het lukt niet altijd om plannen succesvol uit te voeren. Vooral in steden met zeer snelle groei, zoals veel Zuid-Amerikaanse steden de afgelopen twintig jaar, is het maken en uitvoeren van plannen extreem moeilijk. De ontwikkelingen gaan dan zo snel dat planning nauwelijks bij te benen is. Ook in Nederland zijn er voorbeelden van ruimtelijke planning, zoals de manier van suburbanisatie, waar achteraf vraagtekens bij gezet kunnen worden. Wat op dat moment het beste idee leek, kan vijftig of zestig jaar later anders worden beoordeeld.
