Leerdoelen
•Je kunt de begrippen verstedelijkingstempo en verstedelijkingsgraad uitleggen en van elkaar onderscheiden.
•Je kunt verklaren waarom sommige steden sneller groeien dan andere.
Wat zijn verstedelijkingstempo en verstedelijkingsgraad?
Het is belangrijk om deze twee begrippen goed uit elkaar te houden.
•De verstedelijkingsgraad (ook wel urbanisatiegraad genoemd) geeft aan welk percentage van de totale bevolking van een land in stedelijke gebieden woont. Het is dus een maat voor de mate van stedelijkheid.
•Het verstedelijkingstempo geeft aan hoe snel het percentage mensen dat in steden woont, toeneemt. Het is de snelheid waarmee de urbanisatie plaatsvindt.
Het verstedelijkingstempo in centrumlanden is tegenwoordig relatief laag, omdat het grootste deel van de bevolking al in steden woont. De verstedelijkingsgraad is er dus al erg hoog. Als er al veel mensen in een stad wonen, is een toename van bijvoorbeeld duizend mensen procentueel gezien een veel kleinere groei dan wanneer duizend mensen naar een klein dorp verhuizen.
Een algemene regel die je hieruit kunt afleiden is: hoe hoger de welvaart van een land, hoe hoger de verstedelijkingsgraad en hoe lager het verstedelijkingstempo van dat land.
Groei van steden in centrumlanden
De geschiedenis van stedelijke groei in centrumlanden (rijkere, ontwikkelde landen, zoals in West-Europa) begon al in de negentiende eeuw met de industrialisatie. Fabrieken trokken mensen aan om te werken, en steden werden aantrekkelijke vestigingsplaatsen voor zowel bedrijven als mensen. Dit leidde tot een snelle urbanisatie in deze periode.
Snelle stedelijke groei in semi-periferielanden
In semi-periferielanden (landen die zich ontwikkelen, zoals India of veel Afrikaanse en Zuid-Amerikaanse landen) zien we vaak een heel ander beeld. Hier is het verstedelijkingstempo juist hoog, terwijl de verstedelijkingsgraad nog relatief laag is.
Waarom zijn steden in semiperiferielanden aantrekkelijk?
Veel steden in semiperiferielanden hebben een gunstige ligging, vaak een erfenis uit de koloniale periode. Denk hierbij aan steden met grote havens die dienden voor de export van grondstoffen en import van goederen. Deze infrastructuur bleef na de koloniale tijd vaak bestaan, wat deze steden aantrekkelijk maakt voor de vestiging van industrie. Havens zijn immers handig voor het aanvoeren van grondstoffen en het uitvoeren van eindproducten. Deze steden zijn ook een magneet voor jonge mensen, die hopen daar werk te vinden.
Oorzaken van migratie van platteland naar stad
De snelle groei van steden in semiperiferielanden wordt voornamelijk veroorzaakt door een grote migratie van het platteland naar de stad. Er zijn verschillende redenen voor deze trek.
Afstotende factoren van het platteland
•Arbeidsoverschot in de landbouw: door mechanisatie zijn er minder mensen nodig op het land. Dit leidt tot werkloosheid op het platteland.
•Dit leidt tot armoede: weinig economische kansen en een gebrek aan basisvoorzieningen drijven mensen weg.
Aantrekkende factoren van de stad
•Werkgelegenheid: de stad biedt, of lijkt te bieden, meer kansen op werk, zowel in de industrie als in de dienstensector.
•'Glimmende' uitstraling: via sociale media en internet zien mensen hoe het leven in de stad eruitziet: meer faciliteiten, vermaak en mogelijkheden. Dit trekt aan.
•Betere voorzieningen: steden hebben doorgaans betere toegang tot onderwijs, gezondheidszorg en andere diensten.
Gevolgen van snelle verstedelijking
Hoewel de stad aantrekkelijk is, leidt de snelle instroom van mensen vaak tot problemen:
•Meer mensen dan banen: de industrie kan de snelle bevolkingsgroei vaak niet bijbenen, waardoor er meer mensen zijn dan beschikbare banen.
•Groei van de informele sector: veel mensen vinden geen 'officieel' werk en komen terecht in de informele sector. Dit zijn diensten en activiteiten die niet geregistreerd zijn bij de overheid, zoals straatverkopers van eten, schoenpoetsers of zelfs illegale handel.
•Ontstaan van krottenwijken: steden kunnen niet snel genoeg uitbreiden om iedereen te huisvesten. Dit leidt tot het ontstaan van krottenwijken of sloppenwijken (in Zuid-Amerika vaak favela's genoemd), waar mensen onder slechte omstandigheden wonen.
•Stedelijke uitbreiding: de stad breidt uit en slokt omliggende gebieden en kleinere plaatsen op om aan de ruimtebehoefte te voldoen.
Natuurlijke bevolkingsgroei als groeimotor
Naast migratie speelt ook de natuurlijke bevolkingsgroei een belangrijke rol in de aanhoudende groei van steden in semiperiferielanden. De jonge mensen die naar de stad migreren, stichten daar gezinnen en kregen kinderen. Hierdoor blijft de bevolking van de stad op natuurlijke wijze groeien, zelfs nadat de migratiestroom mogelijk afneemt.
Mondiale verstedelijking
Als we naar de wereldwijde kaarten van verstedelijking kijken, zien we vaak een opvallend patroon
De verdeling van verstedelijkingsgraad wereldwijd
De kaart van de verstedelijkingsgraad laat zien dat het aandeel van de stedelijke bevolking het hoogst is in West-Europa, Noord-Amerika en opmerkelijk genoeg ook in Zuid-Amerika. Gebieden in Afrika en delen van Azië kleuren daarentegen vaak oranje of geel, wat duidt op een lage verstedelijkingsgraad. Dat betekent niet dat er geen grote steden zijn, maar wel dat een relatief kleiner percentage van de totale bevolking in steden woont.
De verdeling van verstedelijkingstempo wereldwijd
Kijken we naar de kaart van het verstedelijkingstempo, dan zien we vrijwel het tegenovergestelde beeld. De steden groeien het snelst in gebieden waar de verstedelijkingsgraad laag is. Met name in Afrika en delen van Azië is het verstedelijkingstempo enorm hoog.
De algemene vuistregel
De relatie tussen deze twee begrippen kun je onthouden met een handige vuistregel:
•Waar de verstedelijkingsgraad hoog is (zoals in centrumlanden), is het verstedelijkingstempo meestal laag.
•Waar de verstedelijkingsgraad laag is (zoals in veel semi-periferielanden), is het verstedelijkingstempo meestal hoog.
