Leerdoelen
•Je kunt de economische gevolgen van globalisering voor centrum-, semiperiferie- en periferie landen analyseren.
•Je kunt de voor- en nadelen van economische globalisering voor centrum-, semiperiferie- en periferie landen benoemen.
•Je kunt de oorzaken van ongelijke welvaartsontwikkeling tussen landen verklaren.
•Je kunt de begrippen sociale ongelijkheid en regionale ongelijkheid definiëren en de oorzaken ervan benoemen.
De opdeling van de productieketen en de nieuwe arbeidsverdeling
De economische globalisering heeft geleid tot een wereldwijde opdeling van de productieketen. Dit betekent dat bedrijven hun verschillende afdelingen, zoals hoofdkantoren, onderzoeks- en marketingafdelingen en productieafdelingen, vestigen op de plekken waar de omstandigheden het gunstigst zijn. Voor een hoofdkantoor en onderzoeksafdelingen zoekt een bedrijf vaak een land met een hoogopgeleide beroepsbevolking en goede ondersteunende diensten. Marketingafdelingen willen dicht bij belangrijke klantengroepen zitten om trends te kunnen volgen. Bij productieafdelingen ligt de focus vooral op lage kosten, een goedkope beroepsbevolking en een gunstige aanvoer van grondstoffen.
Het gevolg van deze opdeling is een nieuwe arbeidsverdeling op de wereld. Voor 1990, voordat de globalisering echt versnelde, waren hoofdkantoren en productieafdelingen vaak dicht bij elkaar gevestigd, zoals bij Philips in Eindhoven. Nu is dat anders.
De rol van centrum-, semiperiferie- en periferie landen
Deze nieuwe arbeidsverdeling heeft grote gevolgen voor de welvaartsontwikkeling in verschillende landen, die we vaak indelen volgens het centrum-periferie model:
•Centrumlanden: hier vind je vooral de tertiaire sector (dienstensector), zoals hoofdkantoren, onderzoek en marketing. In deze sector worden de hoogste salarissen verdiend en stijgt de welvaart het meest.
•Semiperiferie landen (opkomende landen): hier vindt vooral de industriële productie plaats, de secundaire sector. Dit levert een goed inkomen op, maar minder dan in de dienstensector. De welvaart stijgt hierdoor wel.
•Periferie landen: de belangrijkste bron van inkomsten is hier de primaire sector, zoals landbouw en grondstoffenwinning. Dit is van de drie sectoren de minst verdienende bron van inkomsten. De welvaart stijgt wel, omdat de vraag naar grondstoffen en landbouwproducten wereldwijd is toegenomen, maar minder snel dan in de andere landen.
Gevolgen van globalisering voor centrumlanden
De verplaatsing van productie uit centrumlanden heeft zowel nadelen als voordelen gehad.
Nadelen voor centrumlanden
De verdwijning van productie uit centrumlanden leidde tot:
•Tijdelijke werkloosheid in de secundaire sector. De beroepsbevolking moest zich voor een deel omscholen naar de groeiende dienstensector.
•Grote gebieden en bedrijventerreinen in steden kwamen leeg te staan. Denk aan leeggekomen havenstukken in Rotterdam of Amsterdam, of oude fabrieksgebouwen in Eindhoven en Utrecht.
•De welvaart in steden die sterk afhankelijk waren van industrie, liep tijdelijk terug tijdens de overgang naar een diensteneconomie.
De werf Wilton Feyenoord in Rotterdam, bijvoorbeeld, bood werk aan tienduizenden mensen. Dit soort grootschalige industrie is grotendeels verdwenen. Ook in Utrecht stond een grote sojafabriek die nu leegstaat. Steden zoeken nu naar nieuwe bestemmingen voor deze oude industriële gebouwen.
Voordelen voor centrumlanden
Er waren ook duidelijke voordelen, anders was deze ontwikkeling niet zo snel gegaan:
•De winstgevendheid van bedrijven, met name MNO's (multinationale ondernemingen), werd groter. De productiekosten daalden doordat de productie verplaatst werd naar landen waar het goedkoper kon. De hoofdkantoren bleven meestal in de centrumlanden.
•Vervuilende productie kon verplaatst worden. Dit betekende dat de luchtkwaliteit in centrumlanden, zoals Rotterdam, kon verbeteren doordat vieze fabrieken naar andere landen verhuisden. Dit wordt ook wel afwentelen genoemd: de nadelen, zoals milieuvervuiling, worden afgeschoven op andere landen.
Gevolgen van globalisering voor semiperiferie- en periferie landen (voorbeeld India)
Wanneer een bedrijf zijn productie verplaatst naar een land als India, heeft dit ook daar zowel voor- als nadelen.
Voordelen voor semiperiferie- en periferie landen
•Werkgelegenheid en een stijging van de welvaart.
•Investeringen in infrastructuur. Om een fabriek te kunnen vestigen, zijn wegen, havens en goed internet nodig, die dan worden aangelegd.
•Opleidingsmogelijkheden voor de bevolking, zodat mensen in de nieuwe fabrieken kunnen werken. Landen als India hebben vaak al een basis van een onderwijssysteem en veel hoogopgeleide jongeren.
Nadelen voor semiperiferie- en periferie landen
•De welvaart stijgt, maar niet voor iedereen even snel. Dit leidt tot sociale ongelijkheid, bijvoorbeeld tussen de directeur van een fabriek en de vrachtwagenchauffeur die grondstoffen aanvoert.
•De welvaart stijgt ook niet in alle gebieden even snel. Waar de productie plaatsvindt, gaat de welvaart omhoog, maar op het platteland stijgt deze nauwelijks. Dit noemen we regionale ongelijkheid.
•Milieuproblemen door de komst van vervuilende fabrieken, zoals afval en luchtvervuiling. Er zijn in landen als India, Bangladesh en Pakistan in het verleden vreselijke rampen gebeurd bij fabrieken die voor multinationals produceerden.
•De snelle groei van steden, doordat veel mensen naar de stad trekken voor werk, kan de draagkracht van het gebied bedreigen. Dit wordt ook wel bevolkingsdruk genoemd. Er zijn dan te veel mensen voor de beschikbare middelen, wat kan leiden tot problemen met waterkwaliteit, huisvesting en milieu.
Sociale en regionale ongelijkheid nader bekeken
Het is belangrijk om het verschil tussen sociale ongelijkheid en regionale ongelijkheid goed te begrijpen.
Sociale ongelijkheid
Sociale ongelijkheid gaat over verschillen tussen mensen. Dit omvat:
•Verschillen in welvaart: salaris en koopkracht.
•Verschillen in welzijn: opleidingsniveau, gezondheid en toegang tot gezondheidszorg, en kansen op beter werk of een beter leven.
Regionale ongelijkheid
Regionale ongelijkheid gaat over verschillen tussen gebieden. Dit hangt vaak samen met welvaart, welzijn en kansen. Oorzaken hiervan zijn vaak complex:
•Koloniaal verleden: in veel opkomende landen of voormalige koloniën liggen de wortels van regionale ongelijkheid in het koloniale verleden, waarbij bepaalde gebieden (vaak aan de kust of bevaarbare rivieren) al vroeg werden ontwikkeld.
•Gunstige ligging: gebieden die zich economisch ontwikkelen, liggen vaak gunstig, bijvoorbeeld aan de kust of aan bevaarbare rivieren.
•Infrastructuur: een goede infrastructuur (wegen, havens) is essentieel voor economische ontwikkeling. Gebieden zonder deze voorzieningen blijven achter.
•Opleidingsniveau: de aanwezigheid van scholen en universiteiten draagt bij aan de ontwikkeling van een gebied.
•Opbouw van de beroepsbevolking: als veel jongeren naar steden trekken voor werk, blijven ouderen achter op het platteland. Dit vergroot de ongelijkheid, omdat de welvaart zich concentreert bij de jongeren in de steden.
•Afzetmarkt: bedrijven vestigen zich graag waar al welvaart is, omdat ze daar meer kunnen verkopen. Dit versterkt de verschillen tussen welvarende en minder welvarende gebieden.
Waarom de welvaart in West-Europa niet afnam
Hoewel er in de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw wel degelijk een verlies aan welvaart was door het verdwijnen van industrie, zijn de meeste West-Europese landen erin geslaagd dit op te vangen. Dit gebeurde door:
•Groei van de dienstensector: de dienstensector groeide even hard als de industrie afnam. Dit vereiste wel opleidingstrajecten, omscholing en bijscholing voor de beroepsbevolking. Een deel van de mensen, met name oudere arbeiders, kwam echter niet meer aan de slag.
•Switch naar een diensteneconomie: in de dienstensector wordt over het algemeen meer verdiend dan in de industrie of de primaire sector. Deze heroriëntatie van de economie heeft geleid tot een nieuwe welvaartstoename. Landen als Groot-Brittannië, West-Duitsland en Nederland zijn hier goede voorbeelden van.
•Wereldwijde productietoename en hoofdkantoren: de wereldwijde productietoename en het feit dat veel hoofdkantoren van MNO's in West-Europese landen gevestigd bleven, droegen ook bij aan het economisch herstel.
•Rol van de Europese Unie: de Europese Unie heeft programma's gehad om het verlies aan welvaart en werkgelegenheid in voormalige grote industriegebieden op te vangen. Dit gebeurde niet door alleen geld te geven, maar door te helpen met opleidingsmogelijkheden, het stichten van scholen en het ondersteunen van nieuwe bedrijven. Een voorbeeld hiervan zijn de programma's in Noord-Holland toen de Hoogovens inkrompen en veel mensen uit de staalindustrie werkloos dreigden te worden. De EU steunde initiatieven om nieuw werk en nieuwe bedrijven te creëren en mensen om te scholen.
