Verstedelijking

Leerdoelen

•Je kunt de factoren benoemen die de ligging en groei van steden bepalen.

•Je kunt verklaren waarom steden in semi-periferie en periferie landen snel groeien.

•Je kunt de overeenkomsten en verschillen in stedelijke groei tussen centrumlanden en semi-periferie/periferie landen uitleggen.

•Je kunt de begrippen urbanisatie, verstedelijking, natuurlijke ligging, geografische ligging, situatie, kolonialisme, industrialisatie, tertiairisatie, verstedelijkingsgraad en verstedelijkingstempo definiëren en toepassen.

Urbanisatie versus verstedelijking

De begrippen urbanisatie en verstedelijking worden vaak door elkaar gebruikt. Toch is het goed om te weten dat er een klein onderscheid gemaakt kan worden. Sommige lesmethodes maken een onderscheid tussen deze twee termen:

•Urbanisatie: dit verwijst specifiek naar de trek van mensen van het platteland naar de steden.

•Verstedelijking: dit is een breder begrip. Het omvat niet alleen de toename van de stedelijke bevolking, maar ook de verspreiding van zaken die samenhangen met de stedelijke cultuur.

Waarom liggen steden waar ze liggen?

De ligging en groei van steden worden bepaald door een combinatie van factoren. We kunnen deze indelen in drie hoofdcategorieën: de natuurlijke ligging, de geografische ligging (ook wel relatieve ligging genoemd) en de situatie (die te maken heeft met de historische ontwikkeling).

Natuurlijke ligging

De natuurlijke ligging heeft te maken met de fysieke kenmerken van een gebied. Dit zijn factoren die van nature aanwezig zijn en bepalen of een plek geschikt is voor menselijke bewoning en ontwikkeling. Belangrijke aspecten zijn:

•Klimaat: een gunstig klimaat is essentieel voor landbouw en comfortabel leven.

•Ligging aan de kust: dit biedt toegang tot zeehandel en visserij.

•Aanwezigheid van bevaarbare rivieren: rivieren zijn van oudsher belangrijke transportroutes voor goederen en mensen.

•Vruchtbare bodem: cruciaal voor het bedrijven van landbouw en het voeden van de bevolking.

•Aanwezigheid van grondstoffen: denk aan ertsen en mineralen (zoals goud en zilver) die al voor de industriële revolutie belangrijk waren. Vanaf de industriële revolutie werden fossiele brandstoffen zoals steenkool en aardolie van groot belang.

•Toegankelijkheid: de afwezigheid van grote natuurlijke barrières zoals gebergten of ondoordringbare bossen maakt een gebied makkelijker bereikbaar.

•Zoet drinkwater: een basisbehoefte voor elke nederzetting.

Geografische of relatieve ligging

De geografische ligging, ook wel relatieve ligging genoemd, beschrijft de positie van een gebied ten opzichte van andere gebieden, landen of steden. Het woord 'relatie' in relatieve ligging is hierbij belangrijk. Het gaat om:

•De ligging ten opzichte van welvarende landen (centrumlanden) of opkomende economieën (zoals BRICS-landen).

•De ligging aan belangrijke handelsroutes, die de verbinding met andere gebieden vergemakkelijken. Deze factoren hebben een sterke economische dimensie en zijn bepalend voor de handelsmogelijkheden en de economische ontwikkeling van een stad.

De situatie en historische ontwikkeling

De situatie omvat dynamische factoren die te maken hebben met de historische ontwikkeling van een stad en de bredere maatschappij.

Kolonialisme

De rol die een land heeft gespeeld in het kolonialisme (als kolonisator of kolonie) heeft een blijvende impact op de stedelijke ontwikkeling. Koloniën dienden vaak als leverancier van grondstoffen en landbouwproducten voor de kolonisator, en tegelijkertijd als afzetmarkt voor diens producten. Deze historische relatie heeft de ligging en groei van veel steden, vooral in voormalige koloniën, sterk beïnvloed.

Infrastructuur

De aanwezige infrastructuur is een cruciale factor voor stedelijke groei. Hierbij kun je denken aan:

•Kanalen en spoorwegen: essentieel voor het transport van goederen en mensen.

•Main ports: grote havens die fungeren als knooppunten voor internationaal transport.

•ICT- en kennisinfrastructuur: in de moderne tijd steeds belangrijker voor economische ontwikkeling. Steden met een goed ontwikkelde infrastructuur, zoals havensteden of knooppunten van spoorwegen, groeien vaak sneller en worden belangrijker.

Economische ontwikkeling

De fasen van economische ontwikkeling, zoals industrialisatie en tertiarisatie, zijn bepalend voor de groei van een stad:

•Industrialisatie: de overgang naar een industriële economie. Hoe eerder een stad industrialiseerde, hoe eerder en sneller de groei begon, omdat fabrieken werkgelegenheid creëerden.

•Tertiarisatie: de overgang van een industriële economie naar een diensten economie. Ook hier geldt: hoe eerder een stad deze overgang maakte, hoe sneller de groei en ontwikkeling van de dienstensector. De rol van een stad in de mondiale productieketen (bijvoorbeeld als vestigingsplaats voor hoofdkantoren van multinationale ondernemingen of juist voor fabrieken) beïnvloedt de samenstelling van de beroepsbevolking en de economische structuur.

Samenstelling van de beroepsbevolking

De opbouw en samenstelling van de beroepsbevolking (denk aan leeftijdsverdeling, opleidingsniveau) en migratiestromen (zowel binnenlandse als internationale) spelen een belangrijke rol. Een stad met een jonge, hoogopgeleide bevolking trekt andere soorten bedrijven en investeringen aan dan een stad met een oudere of minder geschoolde bevolking. Migratie kan zorgen voor een snelle bevolkingsgroei, maar stelt de stad ook voor uitdagingen op het gebied van huisvesting en voorzieningen.

Stedelijke groei: verschillen tussen centrumlanden en semi-periferie/periferie landen

De dynamiek van stedelijke groei verschilt aanzienlijk tussen verschillende typen landen in de wereld.

Steden in centrumlanden

In centrumlanden begon de urbanisatie al in de 19e eeuw, gelijktijdig met de industriële revolutie. Steden werden aantrekkelijke vestigingsplaatsen voor bedrijven en mensen, wat leidde tot een langdurige en gestage groei.

•Deze steden zijn daardoor al heel lang groot en dichtbevolkt.

•De verstedelijkingsgraad (het percentage van de bevolking dat in steden woont) is in deze landen hoog, omdat het grootste deel van de bevolking al in stedelijke gebieden woont.

•Het verstedelijkingstempo (de snelheid waarmee de stedelijke bevolking toeneemt) is daardoor relatief laag. Er is minder ruimte voor snelle groei, omdat de meeste mensen al in steden wonen en de trek van het platteland naar de stad is afgenomen.

Steden in semi-periferie en periferie landen

Steden in semi-periferie landen en periferie landen vertonen een ander groeiprofiel:

•Ze hebben vaak een gunstige natuurlijke ligging en zijn vaak ontstaan tijdens de koloniale periode als handelsposten.

•De infrastructuur uit die koloniale tijd (zoals havens en spoorwegen) is vaak nog steeds bruikbaar en vormt een basis voor verdere ontwikkeling.

•Industrie vestigt zich graag in deze steden vanwege de goede toegankelijkheid en de beschikbaarheid van een jonge beroepsbevolking die op zoek is naar werk.

•De groei wordt versterkt door ontwikkelingen in de landbouw, zoals mechanisatie, waardoor veel mensen op het platteland hun werk verliezen en naar de stad trekken op zoek naar werk.

•Deze steden zijn later begonnen met groeien dan die in centrumlanden, maar groeien momenteel extreem snel.

•Het verstedelijkingstempo is hierdoor hoog.

•De verstedelijkingsgraad is echter nog relatief laag (lager dan in centrumlanden), omdat een groot deel van de bevolking nog op het platteland woont. Dit betekent dat er nog veel potentieel is voor verdere groei.

Kolonialisme en de ligging van kuststeden

Een opvallend fenomeen is dat veel grote steden in voormalige koloniën aan de kust liggen. Dit heeft een duidelijke historische verklaring. De eerste handelsposten van de kolonisatoren werden aan de kust gevestigd, omdat dit de meest logische plek was voor aanvoer en afvoer van goederen. Deze posten groeiden uiteindelijk uit tot steden. De aanleg van havens maakte deze plaatsen tot belangrijke centra voor import en export.

De rol van spoorwegen

Om de grondstoffen en landbouwproducten uit het binnenland van de koloniën naar de havens te transporteren, werden spoorwegen aangelegd. Deze spoorwegen hadden een puur economisch doel: het ontsluiten van het binnenland voor de kolonisator. Ze verbonden de productiegebieden in het binnenland direct met de kuststeden, van waaruit de goederen naar de kolonisator werden geëxporteerd.

De aanwezigheid van deze transportroutes maakte de kuststeden nog aantrekkelijker voor de vestiging van industrie, omdat producten snel geëxporteerd konden worden. Dit leidde tot verdere groei van deze steden. Bedrijven vestigden zich er, en mensen trokken ernaartoe voor werk en inkomen, wat de stedelijke groei verder stimuleerde.