Leerdoelen
•Je kunt de positieve en negatieve demografische, economische en sociaal-culturele gevolgen van migratiestromen benoemen en uitleggen.
Gevolgen van migratie voor herkomstgebieden
Demografische gevolgen
Wanneer mensen uit hun herkomstgebied vertrekken, zijn dit vaak jonge mensen. Dit leidt tot een onevenwichtige bevolkingsopbouw in het gebied van herkomst. Vooral mannen migreerden voorheen, tegenwoordig ook meer vrouwen, maar mannen vormen nog steeds het grootste deel. Als jonge mensen weggaan, blijven er meer ouderen achter, wat leidt tot vergrijzing.
Economische gevolgen
Het vertrek van mensen heeft niet alleen maar negatieve economische gevolgen. Een belangrijk positief gevolg zijn de geldzendingen of remittances. Arbeidsmigranten sturen vaak geld terug naar hun familie in het thuisland. Dit geld verhoogt de levensstandaard en welvaart van de achtergebleven familieleden. In sommige landen, zoals Nepal, bestaat 20 tot 25 procent van het bruto nationaal product (BNP) uit deze geldzendingen. Dit geld wordt vaak geïnvesteerd in bijvoorbeeld landbouwmachines, nieuwe bedrijfjes, gezondheidszorg en scholing. Verbeterde scholing, vooral voor meisjes en jonge vrouwen, kan er zelfs toe leiden dat meer vrouwen aantrekkelijk worden op de arbeidsmarkt en ook gaan migreren.
Een negatief economisch gevolg is braindrain. Goed opgeleide mensen, de 'brains', vertrekken omdat ze in de bestemmingsgebieden meer kansen zien. Hierdoor verliest het herkomstgebied waardevol kapitaal aan kennis en vaardigheden die hard nodig zijn voor de eigen economische ontwikkeling.
Sociaal-culturele gevolgen
Het vertrek van jonge, opgeleide en ondernemende mensen kan nadelig zijn voor de economische en sociale ontwikkeling van het herkomstgebied. Echter, door de geldzendingen en de stijgende levensstandaard kunnen families van migranten een hogere sociale status krijgen. Daarnaast zorgt betere communicatie (zoals via internet) ervoor dat achterblijvers meer informatie ontvangen van de migranten. Dit brengt nieuwe ideeën, normen en waarden het land binnen. De aspiraties, dromen en ambities, van achterblijvers worden hierdoor vaak hoger. Ze zien mogelijkheden en streven ernaar om ook te migreren voor werk of studie. Het verschil in welvaart bepaalt echter of deze mogelijkheden ook echt bereikbaar zijn.
Veel arbeidsmigranten keren op den duur terug naar hun land van herkomst, dit wordt retourmigratie genoemd. Dit gebeurt vaak wanneer ze voldoende geld hebben verzameld of wanneer de welvaart in het herkomstland zodanig is verbeterd dat er minder reden is om te vertrekken.
Gevolgen van migratie voor bestemmingsgebieden
Demografische gevolgen
Arbeidsmigranten en vluchtelingen zijn vaak jonge mensen, wat leidt tot een toename van jongeren in het bestemmingsgebied. Dit kan de vergrijzing tegengaan en de bevolkingsopbouw gunstiger maken. Denk aan de eerste generatie arbeidsmigranten die in de jaren zestig naar Nederland kwam en nu opa en oma is; hun kinderen en kleinkinderen zijn onderdeel van de jongere generatie in het land. Door gezinsmigratie, kettingmigratie of volgmigratie, waarbij familieleden zoals een huwelijkspartner of kinderen overkomen, neemt het aantal jongeren verder toe.
Migranten vestigen zich vaak daar waar werk is, zoals in de Randstad in Nederland. Omdat ze vaak lager betaalde banen hebben, zoeken ze goedkopere huisvesting, waardoor ze vaak in bepaalde, goedkopere buurten terechtkomen.
Economische gevolgen
Bestemmingsgebieden profiteren van migranten die vaak laag- en ongeschoold werk verrichten. Deze migranten hebben soms wel een opleiding, maar die sluit niet altijd aan bij de vraag van de lokale arbeidsmarkt. Ze vullen personeelstekorten aan, bijvoorbeeld in sectoren waar weinig animo is onder de lokale bevolking. Dit is een positief gevolg.
Echter, er zijn ook steeds meer kenniswerkers die migreren. Hoogopgeleide migranten, zoals die van het hightechbedrijf ASML in de regio Eindhoven, worden aangetrokken vanwege hun specialistische vaardigheden. Zij vullen specifieke tekorten in de kenniseconomie aan.
Het risico op werkloosheid is groot voor migranten die zijn aangewezen op laaggeschoold werk, aangezien dit soort banen in een dienst- en kenniseconomie steeds schaarser wordt. Er kan ook concurrentie op de arbeidsmarkt ontstaan, vooral voor banen die minder geschoold zijn.
Sociaal-culturele gevolgen
De komst van mensen uit verschillende culturen leidt tot een multiculturele samenleving. De uitdaging is dan hoe de integratie van deze groepen verloopt. Acculturatie, het overnemen en aanpassen van cultuurkenmerken aan het nieuwe land (zoals het leren van de taal en gewoontes), speelt hierbij een belangrijke rol.
Wanneer de integratie niet goed verloopt, ontstaat er een risico op segregatie. Dit is een ruimtelijke scheiding van bevolkingsgroepen, waarbij mensen van dezelfde culturele achtergrond in bepaalde wijken of buurten gaan wonen en weinig contact hebben met andere groepen. Dit kan leiden tot sociale scheiding en wordt vaak niet als positief ervaren voor een samenleving. Segregatie is vaak een gevolg van spanningen, bijvoorbeeld lokaal wanneer mensen die er al woonden bang zijn dat hun eigen cultuur en gewoontes zullen veranderen of verdwijnen.
Gevolgen van vluchtelingenstromen
Vluchtelingen vormen een specifieke groep migranten. Zij reizen vaak minder grote afstanden dan arbeidsmigranten, vaak naar een buurland, of zelfs binnen hun eigen land (dit zijn dan ontheemden). De stromen kunnen echter wel enorm groot zijn, soms miljoenen mensen. Denk aan Turkije en Jordanië, die grote aantallen Syrische vluchtelingen hebben opgevangen.
De opvang van grote aantallen vluchtelingen kan leiden tot bevolkingsdruk op het ontvangende land. Dit betekent dat er te veel mensen zijn voor wat het land aankan op het gebied van:
•Welvaart: de plotselinge noodzaak om veel monden te voeden en te voorzien van basisbehoeften, wat veel geld kost.
•Fysische aspecten: overbelasting van natuurlijke hulpbronnen zoals water, land en bossen, wat kan leiden tot vervuiling en uitputting.
•Politiek gezien kan de komst van grote groepen vluchtelingen ook een factor van betekenis worden, zeker als er culturele verschillen zijn. Dit kan leiden tot spanningen en uitdagingen voor de stabiliteit van het ontvangende land.
Waarom Europese landen migranten proberen tegen te houden
Je ziet vaak in het nieuws dat Europese landen migranten proberen tegen te houden. Dit komt door de grote uitdagingen die gepaard gaan met de opvang van grote aantallen mensen, zowel op nationaal als lokaal niveau.
Op nationaal schaalniveau is het moeilijk om grote aantallen migranten goed op te vangen. Goede opvang betekent fatsoenlijke huisvesting, toegang tot werk en integratie in de samenleving. Dit zijn forse opgaven die veel geld kosten en een complexe organisatie vereisen.
De problemen van deze opvang worden vaak gevoeld op lokaal schaalniveau, in dorpen, wijken of buurten. Hier kunnen de aanwezigheid van opvangcentra of de komst van veel nieuwe inwoners leiden tot emotionele reacties bij de bestaande bevolking. Mensen zijn soms bang voor veranderingen in hun cultuur, sociale omgang en de beschikbaarheid van voorzieningen. Deze emoties kunnen invloed hebben op het maatschappelijk debat en zelfs de uitkomsten van verkiezingen.
Hoewel de organisatie van het tegenhouden van migranten soms beter geregeld lijkt, is het een feit dat de hoge eisen die welvarende landen stellen aan de opvang van mensen (zoals het zorgen voor waardige leefomstandigheden en integratie) de opgave aanzienlijk maken.
