Leerdoelen
•Je kunt benoemen welke belangen verschillende partijen, zoals MNO's, NGO's en overheden, hebben bij het wel of juist niet stimuleren van de winning van natuurlijke hulpbronnen.
•Je kunt benoemen wat de gevolgen van delfstofwinning en de aanleg van infrastructuur zijn voor de inheemse bevolking en hun manier van leven, en voor landschap, natuur en biodiversiteit.
Winning van natuurlijke hulpbronnen in Zuid-Amerika
De winning van natuurlijke hulpbronnen is van groot belang voor de economische groei en de toenemende welvaart in veel Zuid-Amerikaanse landen. Deze exploitatie brengt echter voor- en nadelen met zich mee, en raakt diverse partijen, waaronder lokale bewoners, multinationale ondernemingen, overheden en NGO's. Iedere partij heeft specifieke belangen die vaak botsen, wat leidt tot complexe vraagstukken over de toekomst van het continent.
Natuurlijke hulpbronnen
Natuurlijke hulpbronnen zijn goederen die de natuur levert en die door de mens kunnen worden gebruikt. Er zijn drie hoofdcategorieën:
•Delfstoffen:
•Fossiele brandstoffen: aardolie en -gas, steenkool.
•Metalen: ijzer, koper, tin, goud, nikkel, zink, mangaan, bauxiet.
•Niet-metalen: fosfaat, kwarts, steenzout.
•Bijzondere/zeldzame/strategische mineralen: lithium, indium, uranium, diamant.
•Landbouwproducten:
•Granen: soja, tarwe, maïs.
•Overig: hout, suikerriet, palmolie.
•Energie:
•Hydro-elektrische energie (waterkrachtcentrales).
•Fossiele brandstoffen.
•Biobrandstoffen op basis van suiker (ethanol), biomassa (hout) en palmolie.
Duurzaamheid als leidraad
Bij het beoordelen van de gevolgen van de winning van natuurlijke hulpbronnen is het concept duurzaamheid cruciaal. Duurzaamheid gaat over de vraag of wat we nu doen, gevolgen heeft voor toekomstige generaties. Een handeling is duurzaam als de mogelijkheden van toekomstige generaties niet in gevaar komen. Er moet een afweging gemaakt worden tussen de huidige behoeften en de langetermijneffecten op het milieu en de leefomgeving. Grondstoffen, vooral delfstoffen, zijn immers eindig. Ze zijn er wel in grote hoeveelheden, maar raken uiteindelijk op. Dit maakt de vraag hoe we nu omgaan met deze hulpbronnen extra belangrijk.
Gevolgen van winning van natuurlijke hulpbronnen
De winning van natuurlijke hulpbronnen en de aanleg van de daarvoor benodigde infrastructuur hebben ingrijpende gevolgen. Deze kunnen we indelen in fysische, politieke, sociaal-culturele en economische dimensies, en ze manifesteren zich op verschillende schaalniveaus van lokaal tot regionaal en mondiaal.
Fysische gevolgen
De impact op het landschap, de natuur en de ecosystemen is vaak direct zichtbaar en heeft verstrekkende gevolgen.
Ontbossing
•CO2-uitstoot: bomen nemen CO2 op. Door het kappen van bossen, ontbossing, komt deze CO2 vrij, wat bijdraagt aan de toename van broeikasgassen in de atmosfeer en daardoor aan klimaatverandering.
•Verlies van biodiversiteit: bossen bieden een enorme rijkdom aan plant- en diersoorten. Door ontbossing verliezen deze soorten hun leefgebied, met een drastische afname van de biodiversiteit tot gevolg.
•Verstoring waterhuishouding: grote bomen spelen een belangrijke rol in de watercyclus door evapotranspiratie (verdamping van water via bladeren). Dit draagt lokaal bij aan neerslag en een vochtige bodem. Het verdwijnen van deze bomen leidt tot minder verdamping en een drogere bodem.
•Bodemerosie en landdegradatie: de wortels van bomen houden de bodem vast. Zonder deze wortels is de bodem kwetsbaarder voor bodemerosie door regen en wind, wat leidt tot landdegradatie (vermindering van de kwaliteit van de bodem).
Toename grootschalige landbouw
•Monocultuur: één gewas wordt over grote oppervlakken verbouwd. Dit put de bodem uit, aangezien elke plant specifieke voedingsstoffen nodig heeft en deze in grote hoeveelheden aan de grond onttrekt.
•Bestrijdingsmiddelen: om oogsten te garanderen, worden veel bestrijdingsmiddelen gebruikt: herbiciden tegen onkruid, fungiciden tegen schimmels en pesticiden tegen ongedierte. Deze chemicaliën vervuilen de bodem en het water, en hebben negatieve gevolgen voor de biodiversiteit.
Verstoring waterbalans op regionaal, nationaal en continentaal niveau
•Stuwdammen: voor de opwekking van (vernieuwbare) energie worden vaak stuwdammen aangelegd. Stuwdammen houden water vast in een stuwmeer, wat de waterbalans van rivieren stroomopwaarts en -afwaarts verandert. Landen die verder stroomafwaarts liggen, krijgen minder water, wat hun waterhuishouding en economie direct beïnvloedt. Dit kan leiden tot internationale spanningen.
Toename mijnbouw
•Landschapsaantasting: dagbouw (oppervlakkige winning) leidt tot enorme bodemerosie en daarmee tot de vernietiging van het landschap.
•Watervervuiling: bij mijnbouw worden niet alleen ertsen gewonnen, maar er worden ook grote hoeveelheden afvalmateriaal en chemicaliën gebruikt. Deze vervuilen het grondwater en oppervlaktewater, wat de kwaliteit van het drinkwater en de leefomgeving van mens en dier aantast.
Door al deze fysische gevolgen gaat de draagkracht van gebieden achteruit. De ecologische systemen worden zwaar belast door de winning van natuurlijke hulpbronnen, waardoor er steeds minder ruimte is voor mensen en natuur om te leven.
Sociaal-culturele gevolgen
Leefgebied inheemse bevolking
•Verkleining en aantasting leefgebied: landbouw, mijnbouw en stuwdammen nemen grote gebieden in beslag. Wat overblijft, wordt aangetast door vervuiling en de toegenomen activiteit. Inheemse groepen zijn voor hun bestaan afhankelijk van de natuur (jacht, kleinschalige landbouw) en kunnen zich door deze veranderingen moeilijker handhaven. De komst van buitenstaanders en nieuwe activiteiten verstoort hun traditionele levenswijze en sociale structuren.
•Tegenstellingen tussen bevolkingsgroepen: er ontstaan grote verschillen in welvaartsgroei tussen stad en platteland. In steden, waar industrie en diensten geconcentreerd zijn, wordt vaak meer verdiend dan op het platteland. Dit kan leiden tot polarisatie, het toenemen van tegenstellingen tussen bevolkingsgroepen.
Politieke gevolgen
Sociale onrust
•Protesten en demonstraties: inheemse bevolkingsgroepen en landloze boeren protesteren tegen de verkleining van hun leefgebied en het gebrek aan zeggenschap over de opbrengsten. Landloze boeren bezetten soms land om hun bestaanszekerheid te claimen.
•Politieke instabiliteit: onzekerheid over de toekomst en welvaart kan leiden tot politieke instabiliteit, inclusief staatsgrepen, zoals in Peru en Bolivia. Protesten worden bovendien vaak hard neergeslagen, wat de onrust verder vergroot.
Economische gevolgen
Eenzijdige economie en risico's
Veel Zuid-Amerikaanse landen hebben een economie die sterk leunt op de export van grondstoffen of landbouwproducten.
•Eenzijdige economie en afhankelijkheid: een eenzijdige economie maakt landen afhankelijk van enkele sectoren, waardoor de economie minder veerkrachtig is bij tegenslagen. De prijs van deze producten wordt vaak niet door de producerende landen zelf bepaald, maar door de afnemers op de wereldmarkt. Dit maakt de economie kwetsbaar voor prijsschommelingen en internationale vraag.
Werkgelegenheid en winstverdeling
•Winst naar buitenlandse investeerders: een groot deel van de winst gaat vaak naar buitenlandse investeerders en aandeelhouders van de betrokken multinationale ondernemingen, en niet naar de lokale bevolking. Dit zorgt voor een toename van de sociale ongelijkheid.
•Mechanisatie en werkloosheid: grootschalige landbouw en mijnbouw zijn vaak sterk gemechaniseerd. Dit betekent dat er minder arbeidskrachten nodig zijn op het platteland, wat leidt tot toenemende werkloosheid in deze gebieden en migratie naar steden.
Belangenafweging en toekomstige uitdagingen
De complexiteit van de gevolgen van de winning van natuurlijke hulpbronnen vereist een zorgvuldige belangenafweging, waarbij het begrip duurzaamheid centraal staat. De huidige winning van bijvoorbeeld delfstoffen is vaak niet duurzaam, met vergaande gevolgen voor de toekomst. De belangen van verschillende dimensies moeten tegen elkaar afgewogen worden zodat de behoeften van de huidige bewoners en toekomstige generaties én de effecten op het milieu en de leefomgeving kunnen worden gewaarborgd.
Mondiale en continentale afspraken
De problematiek rondom de winning van natuurlijke hulpbronnen overstijgt vaak landsgrenzen. Daarom is er behoefte aan mondiale en continentale afspraken over de duurzaamheid van landbouw en de beperking van ontbossing. Dit vereist internationale discussies over welvaartsontwikkeling en de verdeling van de lasten. Als landen gevraagd wordt om minder hulpbronnen te exploiteren, moet er ook gesproken worden over alternatieven voor hun economische ontwikkeling.
De rol van verschillende partijen
Bij deze afspraken en discussies spelen non-gouvernementele organisaties (NGO's) een belangrijke rol. Zij agenderen de milieu- en sociale problemen en brengen deze onder de aandacht van internationale organisaties, zoals samenwerkingsverbanden in Zuid-Amerika of de Verenigde Naties. Ondanks deze activiteiten blijft de onrust over de toekomst van natuurlijke hulpbronnen en de welvaart die eruit voortkomt in veel Zuid-Amerikaanse landen groot, mede door de soms gewelddadige manier waarop protesten worden onderdrukt.
