Les over Lezen - Samenhang in teksten

Leerdoelen

•Je kunt uitleggen hoe een tekst is opgebouwd uit een onderwerp en deelonderwerpen.

•Je kunt beschrijven hoe signaalwoorden zorgen voor samenhang in een tekst.

•Je kunt de belangrijkste tekstverbanden, zoals een opsomming, tegenstelling, chronologische volgorde en toelichting, herkennen en uitleggen.

•Je kunt de functie van een stappenplan of handleiding in een tekst benoemen.

Onderwerp en deelonderwerpen

Elke tekst gaat ergens over. Dit noemen we het onderwerp van de tekst. Je kunt het onderwerp meestal snel vinden door goed te kijken naar de titel, de inleiding en de eerste of laatste alinea van een tekst. Een grotere tekst is vaak onderverdeeld in verschillende alinea's. Elke alinea of groep alinea's behandelt een specifiek stukje van het hoofdonderwerp. Dit noemen we een deelonderwerp. Soms herken je een deelonderwerp aan een tussenkopje boven een alinea.

Samenhang en tekstverbanden

Om een tekst begrijpelijk te maken, moeten zinnen en alinea's logisch op elkaar aansluiten. Deze verbinding noemen we samenhang. De manier waarop zinnen en alinea's zich tot elkaar verhouden, noemen we tekstverbanden. Om de lezer te helpen deze verbanden te zien, gebruikt een schrijver signaalwoorden. Dit zijn woorden die als een 'signaal' dienen om de structuur, ordening of opbouw van de tekst te verduidelijken.

Belangrijke tekstverbanden en hun signaalwoorden

In teksten kom je verschillende soorten verbanden tegen. De belangrijkste zijn:

•Chronologisch verband of volgorde: Dit verband geeft een tijdsvolgorde aan waarin gebeurtenissen of handelingen plaatsvinden. Dit zie je vaak bij een stappenplan of een recept. Signaalwoorden zijn bijvoorbeeld: eerst, daarna, toen, vervolgens, als laatste en allereerst.

•Opsommend verband: Hierbij worden verschillende zaken, meningen of voorbeelden achter elkaar gezet. Een opsomming kan worden aangegeven met signaalwoorden zoals en, daarnaast en ook, maar schrijvers gebruiken hiervoor vaak ook tussenkopjes, cijfers of opsommingstekens (bullet points).

•Tegenstellend verband: Dit verband zet twee verschillende meningen of feiten tegenover elkaar om een tegenstelling te laten zien. Het belangrijkste signaalwoord hiervoor is maar.

•Toelichtend verband: De schrijver geeft extra informatie of een voorbeeld om iets duidelijker te maken. Dit herken je aan signaalwoorden zoals bijvoorbeeld en zoals.

•Concluderend verband: Hierin wordt een conclusie getrokken of een samenvatting gegeven van wat er eerder is besproken. Het bekendste signaalwoord hiervoor is dus.

Structuur in stappenplannen en handleidingen

Niet elke tekst gebruikt alleen maar signaalwoorden om samenhang te tonen. Bij een stappenplan of handleiding wordt de volgorde van handelingen vaak heel overzichtelijk gemaakt door het gebruik van nummers (1, 2, 3), duidelijke afbeeldingen of symbolen. Hierdoor ziet de lezer in één oogopslag welke stappen achter elkaar moeten worden uitgevoerd om een bepaald doel te bereiken.