Les over 2 Nepnieuws onder de loep
Tekstdoelen 
OB - Nederlands - F2 - Presentatie
Hoe kun je nepnieuws en deepfakes betrouwbaar herkennen?
Leerdoelen
•Je kunt de structuur en kenmerken van een uiteenzetting herkennen en toepassen.
•Je kunt uitleggen wat deepfakes zijn en hoe de achterliggende techniek werkt.
•Je kunt de zeven verschillende vormen van desinformatie en nepnieuws benoemen en onderscheiden.
•Je kunt de motieven achter het verspreiden van nepnieuws verklaren.
•Je kunt betrouwbaarheidstips toepassen om nepnieuws te herkennen.
De Uiteenzetting
Een uiteenzetting is een informatieve tekst met als doel de lezer te informeren. In een uiteenzetting geef je vooral feiten en uitleg; je eigen mening is hierin niet van belang. De tekst kan bijvoorbeeld iets uitleggen, een hoofdvraag beantwoorden of een overzicht geven van een onderwerp.
Structuur van een uiteenzetting
Een uiteenzetting heeft een vaste opbouw die bestaat uit drie delen:
•De inleiding: Hierin noem je het onderwerp van de tekst. Ook kun je vertellen waarom je erover schrijft (de aanleiding), voorbeelden geven, vragen stellen die in de tekst beantwoord worden, of een kort verhaaltje (anekdote) vertellen.
•Het middenstuk: Dit deel bestaat uit verschillende alinea's die elk een deelonderwerp behandelen. De belangrijkste informatie staat meestal in de eerste zin (de kernzin), waarna de rest van de alinea uitleg of voorbeelden geeft. Het is belangrijk om hierbij ook aan te geven van wie of waar je de informatie hebt verkregen (bronvermelding). Een signaalwoord in de eerste zin kan helpen om de tekst duidelijker te maken.
•Het slot: Dit is de afsluiting van de tekst. Hierin kun je de deelonderwerpen samenvatten, een advies of oplossing geven, een conclusie trekken of een toekomstverwachting uitspreken.
Deepfakes en de techniek erachter
Een deepfake is een verzamelnaam voor beelden, geluiden en teksten die door kunstmatige intelligente software worden gecreëerd. Vaak gaat het om nepvideo's of nepfoto's waarin iemand iets doet of zegt wat diegene in werkelijkheid nooit heeft gedaan of gezegd.
Hoe werken deepfakes?
De techniek achter deepfakes maakt gebruik van deep learning. Dit is kunstmatige intelligente software waarmee computers grote datasets met foto's en video's bestuderen om gezichtskenmerken te herkennen en te manipuleren. Deze techniek zit bijvoorbeeld ook achter de bekende gezichtsfilters op sociale media, die je gezicht herkennen en er een filter overheen plaatsen.
Toepassingen en gevaren
Het gebruik van deepfakes heeft zowel positieve als negatieve kanten:
•Positieve toepassingen: In films en series kunnen acteurs digitaal jonger of ouder worden gemaakt, of kunnen overleden acteurs een rol krijgen. Ook bij rouwverwerking wordt de techniek soms ingezet om nabestaanden een digitaal gesprek te laten voeren met een overledene.
•Negatieve toepassingen: Deepfakes worden misbruikt om nepnieuws te verspreiden. Door bijvoorbeeld video's van politici te manipuleren, kan misleidende informatie worden verspreid die kiezers tijdens verkiezingen kan beïnvloeden.
Vormen van nepnieuws en desinformatie
Nepnieuws is niet altijd makkelijk te herkennen. Het kan onschuldig zijn, maar ook heel schadelijk. Er zijn verschillende verschijningsvormen van onjuiste informatie:
•Een broodjeaapverhaal is een onschuldig maar onwaarschijnlijk verhaal dat als waarheid wordt doorverteld.
•Een canard is een serieuze journalistieke publicatie die achteraf onjuist blijkt te zijn.
•Propaganda bestaat uit berichten die bewust worden verspreid om mensen te misleiden, vaak als onderdeel van een strijd of oorlog.
De zeven vormen van desinformatie
Onderzoeker Claire Wardle onderscheidt zeven vormen van desinformatie, geordend van weinig schadelijk naar zeer schadelijk:
Vorm van desinformatie | Uitleg en kenmerken |
|---|---|
1. Satire of parodie | Heeft geen schadelijke bedoelingen, maar is bedoeld als grap of kritische knipoog (zoals de website De Speld). Het kan mensen wel tijdelijk op het verkeerde been zetten. |
2. Vals verband | Er is geen relatie tussen de kop, foto of het onderschrift en de daadwerkelijke inhoud van het artikel. Dit komt veel voor op sociale media. |
3. Misleidende inhoud | Juiste informatie wordt gebruikt om een onderwerp of persoon te framen (in een bepaald 'denkraam' of 'kader' te plaatsen) door bijvoorbeeld maar een deel van de feiten te tonen. |
4. Valse context | Een bestaande en correcte foto, video of bericht wordt in een volledig verkeerde context geplaatst om een onjuist beeld te schetsen. |
5. Bedriegers | Nepsites die het logo en de huisstijl van bekende, betrouwbare media (zoals De Telegraaf) kopiëren om zo het vertrouwen van de lezer te misbruiken. |
6. Gemanipuleerde inhoud | Bestaand materiaal (foto's, video's of teksten) wordt bewust bewerkt en aangepast om mensen te misleiden. |
7. Volledig verzonnen inhoud | Informatie die voor 100 procent is bedacht en gemaakt met als enig doel schade toe te brengen. |
Motieven en herkenning van nepnieuws
Er zijn verschillende redenen waarom nepnieuws wordt gemaakt. Een belangrijk motief is geld: sensationele koppen, ook wel clickbait genoemd, lokken bezoekers naar een website. Hoe meer bezoekers, hoe hoger de reclame-inkomsten. Andere motieven zijn macht, propaganda, provocatie of het aanvallen van de gevestigde orde.
Tips om nepnieuws te herkennen
Je kunt jezelf beschermen tegen nepnieuws door kritisch te blijven en de volgende punten te controleren:
•Locatie: Waar staat het bericht? Gevestigde nieuwskanalen controleren hun informatie grondig voordat ze publiceren.
•Auteur: Wie heeft het geschreven? Heeft de schrijver verstand van het onderwerp?
•Kop: Is de kop overdreven of sensationeel? Dit wijst vaak op clickbait.
•Verder lezen: Lees het hele artikel. Sluit de inhoud wel aan bij de kop, of staan er onwaarschijnlijke beweringen in?
•Bronnen: Wordt het nieuws ook door andere onafhankelijke en betrouwbare bronnen gemeld?