Les over Thema C Nepnieuws

Leerdoelen

•Je kunt uitleggen wat nepnieuws is en waarom het belangrijk is om informatie te controleren op betrouwbaarheid.

•Je kunt de structuur van een uiteenzetting herkennen en de verschillende onderdelen (inleiding, middenstuk en slot) benoemen.

•Je kunt de zeven vormen van des- en misinformatie volgens Claire Wardle benoemen en toelichten.

•Je kunt de motieven achter het verspreiden van nepnieuws uitleggen en tips toepassen om nepnieuws te herkennen.

•Je kunt het belang van de journalistieke code en hoor en wederhoor uitleggen voor de betrouwbaarheid van nieuws.

•Je kunt uitleggen wat een infographic is en hoe deze helpt bij het verwerken van een hoge informatiedichtheid.

•Je kunt het verschil tussen smaad en laster uitleggen en de bijbehorende maximale straffen benoemen.

•Je kunt de stappen van een stappenplan tegen smaad of laster toepassen.

•Je kunt de kenmerken en de opbouw van een podcast (intro, middenstuk en outro) herkennen en toepassen.

•Je kunt uitleggen hoe je de inhoud van een podcast voorbereidt en hoe je een interview of vraaggesprek voert.

•Je kunt een uiteenzetting schrijven, een infographic ontwerpen of een podcast maken op basis van een betrouwbare bron.

•Je kunt kritisch reflecteren op je eigen gemaakte product en aanpak met behulp van een evaluatieformulier.

§1 Nep, nepper, nepst... (Introductie)

Gek, bijzonder of verrassend nieuws kom je overal tegen. Soms is dit nieuws niet helemaal echt: we spreken dan van nepnieuws (of fake news). Dit betekent dat de informatie die je krijgt niet helemaal klopt. Soms willen de makers van zo'n bron je manipuleren, wat betekent dat ze je proberen te beïnvloeden om iets te doen of te denken. Dit kan gebeuren via teksten, maar video's of foto's hebben vaak nog meer overtuigingskracht om je te laten geloven dat het nieuws echt waar is. Nepnieuws kan grappig bedoeld zijn, maar er zijn ook mensen die je bewust proberen te misleiden. Omdat je aan onjuiste informatie niets hebt, is het belangrijk dat je leert om informatie te controleren op betrouwbaarheid. Zo voorkom je dat je gemanipuleerd wordt en zorg je ervoor dat je betrouwbare bronnen gebruikt wanneer je zelf een tekst, video of presentatie maakt.

§2 Nepnieuws onder de loep

Om nepnieuws goed te kunnen analyseren en hierover te schrijven, moet je begrijpen hoe informatieve teksten zijn opgebouwd en welke vormen van misleiding er bestaan.

De uiteenzetting

Een uiteenzetting is een objectieve, informatieve tekst. Het doel van de schrijver is om de lezer te informeren. In een uiteenzetting geef je vooral feiten en uitleg; jouw eigen mening is in deze tekst niet van belang. Een uiteenzetting heeft een vaste driedelige structuur:

•Inleiding: Hierin noem je het onderwerp van de tekst. Je kunt de lezer nieuwsgierig maken door de aanleiding te noemen (waarom je erover schrijft), een of meer voorbeelden te geven, vragen te stellen waarop de tekst antwoord geeft, of een korte anekdote (verhaaltje) te vertellen.

•Middenstuk: Dit deel bestaat uit meerdere alinea's. Elke alinea behandelt één deelonderwerp. De belangrijkste zin van een alinea staat meestal helemaal aan het begin: dit is de kernzin. Op dezelfde regel geef je vervolgens meer uitleg of voorbeelden. Geef bij je bronnen altijd duidelijk aan van wie of waar je de informatie hebt verkregen. Signaalwoorden helpen om de verbanden tussen zinnen en alinea's duidelijk te maken.

•Slot: Dit is de afsluiting van de tekst. Hierin kun je de deelonderwerpen samenvatten, een advies of oplossing voor een probleem geven, een conclusie trekken, of een toekomstverwachting uitspreken.

Deepfakes

Een moderne en geavanceerde vorm van nepnieuws zijn deepfakes. Dit is een verzamelnaam voor beelden, geluiden en teksten die door kunstmatig intelligente software worden gecreëerd. Vaak gaat het om nepvideo's of nepfoto's waarin het lijkt alsof een persoon iets doet of zegt wat diegene in werkelijkheid nooit heeft gedaan of gezegd. Deze technologie maakt gebruik van deep learning. Dit is een techniek waarbij computers door middel van het bestuderen van grote datasets met foto's en stemopnames getraind worden om gezichtskenmerken en stemmen te herkennen en te manipuleren. Hoewel deepfakes negatief ingezet kunnen worden om misleidende informatie te verspreiden (bijvoorbeeld om kiezers tijdens verkiezingen te beïnvloeden), zijn er ook ongevaarlijke en positieve toepassingen:

•Film- en serieproductie: Acteurs kunnen digitaal jonger of ouder worden gemaakt, of overleden acteurs kunnen een rol krijgen in een nieuwe film.

•Rouwverwerking: Oude beelden van een overledene kunnen digitaal tot leven worden gebracht, zodat nabestaanden met behulp van een stemacteur een gesprek kunnen voeren om het verlies te verwerken.

Zeven vormen van des- en misinformatie

De Amerikaanse onderzoeker Claire Wardle onderscheidt zeven duidelijke vormen van foutieve informatie, geordend van weinig schadelijk naar zeer schadelijk:

1.Satire of parodie: Deze vorm heeft geen schadelijke bedoelingen, maar is opzettelijk grappig of kritisch bedoeld. Het kan mensen wel op het verkeerde been zetten. Een bekend voorbeeld in Nederland is de satirische website De Speld.

2.Vals verband: Er is sprake van een vals verband wanneer een kop, foto of onderschrift geen relatie heeft met de rest van de inhoud van het artikel. Dit komt veel voor op sociale media om de aandacht te trekken.

3.Misleidende inhoud: Hierbij wordt feitelijk juiste informatie gebruikt om een persoon of onderwerp te framen. Dit betekent dat de informatie in een specifiek 'kader' of 'denkraam' wordt geplaatst om de lezer een bepaalde denkrichting op te sturen, bijvoorbeeld door essentiële feiten weg te laten.

4.Valse context: De foto, video of tekst zelf is correct, maar wordt in een andere, onjuiste context geplaatst om een onwaar verhaal te ondersteunen.

5.Bedriegers: Dit zijn nepsites die zich voordoen als bekende, betrouwbare merken of media (inclusief nagemaakte logo's) om zo het vertrouwen van de lezer te misbruiken.

6.Gemanipuleerde inhoud: Bestaand beeld- of tekstmateriaal wordt bewust bewerkt of aangepast met het doel om mensen te misleiden. Dit wordt bijvoorbeeld door landen ingezet tijdens conflicten of oorlogen.

7.Volledig verzonnen inhoud: Dit materiaal is voor 100% verzonnen en is niet gebaseerd op bestaande feiten. Het is puur gemaakt om schade toe te brengen of mensen te misleiden.

Motieven voor nepnieuws

Er is niet één enkel motief waarom mensen nepnieuws maken en verspreiden. De belangrijkste redenen zijn:

•Geldelijk gewin: Sensationele koppen (ook wel clickbait genoemd) trekken veel bezoekers naar een website. Hoe meer bezoekers, hoe hoger de advertentie-inkomsten voor de maker.

•Macht en propaganda: Het beïnvloeden van de publieke opinie of politieke processen.

•Provocatie: Het bewust uitlokken van reacties of het zaaien van onrust.

•Aanvallen van de gevestigde orde: Het ondermijnen van het vertrouwen in de politiek, wetenschap of media.

Nepnieuws herkennen

Je kunt jezelf beschermen tegen nepnieuws door kritisch te blijven en de volgende vijf punten te controleren:

•Locatie: Waar staat het bericht? Komt het van een bekend en gecheckt nieuwskanaal (zoals nu.nl of de Volkskrant) of van een onbekende website?

•Auteur: Wie heeft het geschreven? Is de schrijver een deskundige op dit gebied?

•Kop: Is de kop overdreven sensationeel? Dit kan wijzen op clickbait die belangrijke informatie weglaat.

•Verder lezen: Lees het hele artikel. Sluit de inhoud wel aan bij de kop, of staat het stuk vol onwaarschijnlijke beweringen?

•Bronnen: Wordt het nieuws ook door andere, onafhankelijke media gemeld?

De journalistieke code

Professionele journalisten houden zich aan een journalistieke code (zoals de internationale Code van Bordeaux uit 1954). Dit is een set afspraken om de betrouwbaarheid, onafhankelijkheid en zorgvuldigheid van de verslaggeving te garanderen. Een van de belangrijkste regels hierin is het toepassen van hoor en wederhoor. Dit houdt in dat wanneer er beschuldigingen worden geuit, de journalist ook de beschuldigde partij om een reactie vraagt en deze reactie in het bericht opneemt.

§3 Dat mag niet!

Het verspreiden van onwaarheden is niet alleen schadelijk, maar kan in bepaalde gevallen ook strafbaar zijn.

Infographics en informatiedichtheid

Wanneer een tekst een hoge informatiedichtheid heeft (veel informatie in een korte tekst), kan dit voor de lezer moeilijk te verwerken zijn. Een schrijver kan dan een infographic gebruiken. Dit is een grafische weergave waarin informatie zo veel mogelijk in beelden (zoals getallen, grafieken, landkaarten en iconen) wordt gepresenteerd. Het hoofddoel van een infographic is altijd informeren. Daarnaast kan een infographic de aandacht trekken, nieuwe informatie toevoegen of bestaande informatie uit de tekst verduidelijken of benadrukken.

Mediawijsheid en wetgeving

De overheid en de Europese Unie nemen maatregelen om desinformatie tegen te gaan. De Europese Unie heeft de Digital Services Act (DSA) opgesteld, die strenge regels oplegt aan online platformen zoals Google, Facebook en X om de verspreiding van nepnieuws aan te pakken. Daarnaast is het belangrijk dat burgers mediawijsheid ontwikkelen. Dit is de verzameling kennis, vaardigheden en mentaliteit die je nodig hebt om bewust, kritisch en actief deel te nemen aan de mediasamenleving. Op scholen wordt hier aandacht aan besteed via speciale lespakketten en educatieve games.

Smaad versus laster

Als er online of offline leugens of negatieve berichten over je worden verspreid, kan er sprake zijn van een strafbaar feit. De wet maakt hierbij onderscheid tussen smaad en laster:

•Smaad: Dit is het opzettelijk beschadigen van iemands goede naam door het verspreiden van bepaalde beweringen (die waar of onbewezen kunnen zijn), met als doel dat anderen negatief over die persoon gaan denken.

•Laster: Dit gaat een stap verder. Er is sprake van laster als iemand opzettelijk een leugen over jou verspreidt, terwijl die persoon heel goed weet dat het een leugen is.

Zowel smaad als laster is een klachtdelict. Dit betekent dat de politie pas een strafrechtelijk onderzoek kan starten als het slachtoffer zelf officieel aangifte doet. In de onderstaande tabel worden de verschillen en de maximale straffen overzichtelijk weergegeven:

Stappenplan bij smaad of laster

Als je te maken krijgt met smaad of laster, kun je de volgende stappen ondernemen:

1.Controleer: Stel vast of de verspreide berichten inderdaad onder smaad of laster vallen.

2.Vraag of de persoon stopt: Neem contact op met de verspreider of de beheerder van de website en eis dat de berichten worden verwijderd. Geef aan dat je juridische stappen overweegt.

3.Verzamel bewijs: Sla alles goed op. Maak screenshots van berichten, WhatsApp-gesprekken, e-mails en noteer getuigenverklaringen.

4.Doe aangifte bij de politie: Omdat het een klachtdelict is, moet je zelf naar de politie om aangifte te doen voor een strafzaak.

5.Ga naar de rechter: De officier van justitie kan de dader voor de rechter brengen. De rechter kan een geldboete of gevangenisstraf opleggen en de dader dwingen de berichten te verwijderen.

§4 Uitzending gemist? Geen probleem!

Informatie kan ook auditief worden overgedragen, bijvoorbeeld via een podcast.

De podcast

Een podcast is een geluidsopname die via het internet kan worden beluisterd. Het doel van een podcast is meestal een combinatie van informeren en amuseren. Veel podcasts maken deel uit van een serie en bestaan uit verschillende afleveringen. Een podcast is als volgt opgebouwd:

•Intro: De podcastmaker stelt zich voor, introduceert het onderwerp (vaak met behulp van de 5W+H-vragen: wie, wat, waar, wanneer, waarom en hoe) en stelt prikkelende vragen om de luisteraar nieuwsgierig te maken. Een goede intro is enthousiast ingesproken en telt ongeveer 50 tot 100 woorden.

•Middenstuk: Dit is de kern van de podcast. Hierin gaat de maker op onderzoek uit, deelt feiten of voert een gesprek of interview met een expert of gast.

•Outro: De afsluiting van de podcast. Hierin herhaal je de titel en de namen van de makers, verwijs je naar plekken waar meer informatie te vinden is, en sluit je af met een enthousiasmerende uitsmijter voor de volgende aflevering.

Tussen de verschillende onderdelen van een podcast wordt vaak een jingle (een kort, herkenbaar muziekje) gebruikt om de overgang naar een nieuw deelonderwerp te markeren. Daarnaast kunnen achtergrondmuziek en geluidseffecten worden toegevoegd om de opname aantrekkelijker te maken.

Spreken en voorbereiding

Als je zelf een podcast gaat maken, is een goede voorbereiding essentieel:

•Maak vooraf een script. Schrijf de intro en de outro volledig uit.

•Zet in je script hulpmiddelen om je spraak te sturen: gebruik schuine streepjes (/) op plekken waar je even wilt pauzeren en schrijf woorden die je extra nadruk wilt geven in GROTE LETTERS.

•Pas je intonatie aan: spreek de intro en de outro enthousiast en vlot in om de aandacht te trekken. Houd je stem in het middenstuk rustiger en duidelijker om de informatie goed over te brengen.

•Spreek langzamer dan je normaal doet en controleer je verstaanbaarheid met een proefopname.

•Bereid interviews goed voor: zet je vragen op een spiekbriefje, vertel de gast vooraf wat het doel is, vraag door bij korte of onduidelijke antwoorden, en bedank de gast na afloop.

§5 Eindopdrachten

Aan het einde van dit thema pas je alle geleerde vaardigheden toe in een van de drie praktische eindopdrachten. Je docent bepaalt welke opdracht je gaat maken.

Optie 1: Een uiteenzetting schrijven

Je schrijft een informatieve tekst van 450 tot 500 woorden over een van de onderwerpen: deepfakes, nepnieuws of podcasts.

•Doelgroep: Jongeren die nog niet veel over het onderwerp weten. Pas je taalgebruik, toon en zinslengte hierop aan.

•Inhoud: Formuleer een duidelijke hoofdvraag en beantwoord deze met behulp van feiten en betrouwbare bronnen in het middenstuk.

•Opmaak: Verdeel de tekst in logische alinea's met tussenkopjes. Maak de titel en de inleiding vetgedrukt, en zet je eigen naam cursief onderaan de tekst.

Optie 2: Een infographic maken

Je ontwerpt een infographic op basis van een tekst, video of audiofragment uit dit thema.

•Doelgroep: Volwassenen die weinig voorkennis hebben.

•Functie: Kies of je de informatie uit de bron wilt verduidelijken of dat je nieuwe informatie wilt toevoegen.

•Ontwerp: Schrijf de teksten kort en bondig uit en zoek of maak passend beeldmateriaal. Maak eerst een schets waarin je de lay-out, kleuren en lettertypes afstemt op je publiek, en werk dit daarna definitief uit op papier of met een computerprogramma.

Optie 3: Een podcast maken

Je maakt samen met een klasgenoot een podcast van 5 tot 10 minuten bij een bron uit dit thema.

•Doelgroep: Jongeren.

•Doel: Amuseren, informeren, overtuigen of tot handelen aanzetten.

•Uitvoering: Schrijf een script met een duidelijke intro, middenstuk (interview of discussie) en outro. Neem de podcast op met passende jingles en controleer de kwaliteit via een proefopname.

§6 Wat nieuws geleerd? (Evaluatie)

Nadat je de eindopdracht hebt afgerond, reflecteer je kritisch op het eindproduct en je eigen aanpak. Dit doe je door een evaluatieformulier in te vullen. Hierin beantwoord je de volgende vragen:

1.Ben je anders gaan denken over het onderwerp van dit thema door het maken van de eindopdracht?

2.Wat ging er goed tijdens het proces en hoe kwam dat?

3.Wat ging er minder goed en wat was daar de oorzaak van?

4.Welk cijfer geef je jezelf voor het geleverde werk en waarom?

5.Wat zou je een volgende keer anders aanpakken bij het maken van een grote opdracht?

Door deze evaluatie leer je kritisch naar je eigen vaardigheden te kijken en verbeterpunten mee te nemen naar toekomstige projecten.