Les over 4 Waarden & oordelen

Leerdoelen

•Je kunt uitleggen waarom historische gebeurtenissen beoordeeld moeten worden vanuit de waarden van die specifieke tijd.

•Je kunt het begrip standplaatsgebondenheid definiëren en toepassen op historische situaties.

•Je kunt uitleggen waarom morele oordelen over het verleden door de tijd heen veranderen.

•Je kunt een anachronisme in een historische context herkennen en uitleggen waarom dit vermeden moet worden.

•Je kunt in drie stappen een historische bron analyseren en verklaren vanuit de waarden van destijds.

Belangrijke jaartallen

•69 n.C.: De Bataafse Opstand tegen de Romeinse overheersing vindt plaats.

•Na 1900: De gelijkwaardigheid van mannen en vrouwen bij verkiezingen wordt in westerse landen erkend.

Andere tijden, andere waarden

Als we naar de geschiedenis kijken, komen we vaak situaties tegen die niet overeenkomen met onze huidige ideeën. Een bekend voorbeeld is de Atheense democratie in de Oudheid. Hoewel dit vaak als de wieg van de democratie wordt gezien, mocht destijds slechts ongeveer 10% van de bevolking stemmen. Alleen volwassen, mannelijke burgers hadden toegang tot de volksvergadering; vrouwen, vreemdelingen en slaven waren volledig uitgesloten. Als we Athene nu 'niet democratisch' noemen, vellen we een oordeel op basis van onze hedendaagse waarden en normen, waarin gelijkwaardigheid centraal staat. De Grieken in de Oudheid kenden deze moderne opvattingen over universele vrijheid en gelijkheid echter niet. Om menselijk gedrag in het verleden goed te begrijpen, moet je rekening houden met de standplaatsgebondenheid van mensen. Dit betekent dat je het gedrag en de denkbeelden van historische figuren verklaart vanuit de kennis, waarden, religie, politieke situatie en sociale positie die op dat moment en op die plaats aanwezig waren.

Vaste waarden bestaan niet

Onze blik op het verleden verandert voortdurend omdat onze eigen waarden en normen met de tijd mee veranderen. Wat in de ene periode als een groot goed wordt gezien, kan in een andere periode heel anders worden beoordeeld. Zo was vaderlandsliefde lange tijd een belangrijk moreel ideaal. Soldaten die dapper vochten voor hun land werden als helden vereerd. Tegenwoordig verschuift die waardering en vinden we het vaak belangrijker dat militairen zich inzetten voor wereldwijde vrede en mensenrechten. Omdat morele kaders verschuiven, zullen ook de historische oordelen over vijftig jaar weer anders zijn dan nu.

Anachronistisch oordelen

Wanneer je de normen en waarden van nu zomaar projecteert op het verleden, maak je je schuldig aan een anachronisme. Een anachronistisch oordeel houdt geen rekening met de historische context en belemmert een goed begrip van de geschiedenis. Je verklaart de geschiedenis dan immers vanuit een modern perspectief dat destijds simpelweg nog niet bestond. Een voorbeeld hiervan is het beschrijven van de Bataafse Opstand in 69 n.C. als een vorm van 'burgerlijke ongehoorzaamheid' van 'Nederlanders' tegen een vreemde bezetter. Dit is anachronistisch omdat de Bataven een Germaans volk waren dat niets te maken had met de moderne Nederlandse identiteit of hedendaagse politieke concepten zoals burgerlijke ongehoorzaamheid. De opstand draaide destijds om het behouden van eigen privileges en botsingen tussen Romeinse en Germaanse waarden, niet om moderne Nederlandse vrijheidsidealen.

Stappenplan voor examenvragen

Bij examenvragen over waarden en oordelen moet je historische bronnen in de juiste context kunnen plaatsen. Dit doe je met het volgende stappenplan:

1.Stap 1: Analyseer de redenering in de bron. Stel vast welke argumenten of standpunten de historische persoon in de bron gebruikt.

2.Stap 2: Verklaar de redenering vanuit de waarden van destijds. Koppel de bron aan je historische voorkennis. In de achttiende eeuw (de Verlichting) zochten denkers bijvoorbeeld naar rationele natuurwetten om het bestaan van een Schepper (God) te bewijzen.

3.Stap 3: Schrijf de verklaring op. Formuleer je antwoord zorgvuldig met zinnen als "Mensen dachten toen dat..." of "Men vond destijds belangrijk dat..." en ondersteun je uitleg altijd met een direct citaat of een verwijzing naar de bron.