Les over 2.1 De eerste mensen jagen en verzamelen

Leerdoelen

•Je kunt de manier van leven en de middelen van bestaan van jager-verzamelaars beschrijven.

•Je kunt uitleggen hoe de evolutie van de mens verliep van de eerste mensachtigen tot de Homo sapiens.

•Je kunt verklaren hoe het klimaat en de ijstijden het leven van de vroege mens beïnvloedden.

•Je kunt beschrijven hoe we met behulp van ongeschreven bronnen leren over de prehistorie.

Belangrijke jaartallen

•Ongeveer 4,7 miljard jaar geleden: De aarde ontstaat.

•Ongeveer 2 miljoen jaar geleden: De Homo habilis ontstaat.

•Ongeveer 250.000 jaar geleden: De Homo sapiens ontstaat in Afrika.

•Ongeveer 115.000 jaar geleden: De laatste ijstijd begint.

•Ongeveer 45.000 jaar geleden: De eerste Homo sapiens trekken naar Europa.

•Ongeveer 32.000 jaar geleden: Jager-verzamelaars maken de grotschilderingen in de grot van Chauvet.

•Ongeveer 28.000 jaar geleden: De neanderthalers sterven uit; de Homo sapiens blijft als enige menssoort over.

•Tot ongeveer 10.000 v.Chr.: Mensen leven uitsluitend als jager-verzamelaars.

•1279 v.Chr. – 1213 v.Chr.: Regeerperiode van de Egyptische farao Ramses II.

•Rond 1250 v.Chr.: Er wordt een muurschildering gemaakt van Ramses II die geschenken ontvangt.

•1994: Wandelaars ontdekken bij toeval de grot van Chauvet in Zuid-Frankrijk.

Oriëntatie: Van jagers naar boeren en farao's

In het warme Egypte stroomt de rivier de Nijl, die zorgde voor voldoende water voor landbouw. Boeren verbouwden hier hun gewassen en moesten ieder jaar een deel van hun oogst als belasting betalen aan de machtige farao, zoals Ramses II die regeerde tussen 1279 v.Chr. en 1213 v.Chr. Met deze belasting vulde de farao zijn pakhuizen met graan om zijn soldaten te betalen. Dit sterke leger hielp hem om buurlanden zoals Nubië te veroveren en de macht te behouden. Deze georganiseerde samenleving met landbouw en steden was heel anders dan de periode tot ongeveer 10.000 v.Chr. In die tijd bestond er nog geen landbouw en leefden de eerste mensen als jager-verzamelaars.

De levenswijze van jager-verzamelaars

De periode waarin de eerste mensen leefden, noemen we de prehistorie: de tijd vóór de geschreven geschiedenis. Omdat deze mensen niet konden lezen of schrijven, hebben we geen geschreven documenten uit deze tijd. We leren over hun leven via ongeschreven bronnen, zoals achtergelaten gereedschappen, botten en kunstwerken. Een bekend voorbeeld hiervan zijn de grotschilderingen in de grot van Chauvet in Zuid-Frankrijk, die ongeveer 32.000 jaar geleden zijn gemaakt en in 1994 werden herontdekt.

De jager-verzamelaars hadden een specifieke manier om aan voedsel te komen, wat we de middelen van bestaan noemen. De mannen hielden zich bezig met de jacht op wilde dieren en met vissen. De vrouwen verzamelden eetbare producten uit de natuuren, zoals vruchten, noten, paddenstoelen en planten. Van de gejaagde dieren gebruikten ze niet alleen het vlees voor voedsel, maar ook de huiden voor kleding en de botten om handige werktuigen van te maken. Omdat het voedsel in een bepaald gebied na verloop van tijd opraakte, konden deze mensen niet op een vaste plek blijven wonen. Ze leefden als nomaden: ze trokken in kleine groepen rond en bouwden tijdelijke kampen op plekken waar op dat moment voldoende voedsel te vinden was. Ze hadden maar weinig bezittingen, zodat ze snel en gemakkelijk konden reizen.

De evolutie van de mens

De aarde ontstond ongeveer 4,7 miljard jaar geleden, maar pas veel later verschenen de eerste mensen. Dit gebeurde via een proces van evolutie, waarbij biologische soorten zich over een zeer lange periode ontwikkelen en veranderen. Mensen stammen niet af van apen, maar delen wel een gemeenschappelijke voorouder met hen, die biologen mensachtigen noemen. Tijdens de menselijke evolutie ontstonden verschillende menssoorten, die soms lange tijd naast elkaar leefden:

•Homo habilis ('handige mens'): ontstond ongeveer 2 miljoen jaar geleden en was de eerste soort die stenen werktuigen maakte.

•Homo erectus ('rechtoplopende mens'): liep volledig rechtop, waardoor hij beter in de verte kon kijken om gevaar te spotten of te jagen. Deze soort was ook de eerste die vuur gebruikte.

•Homo neanderthalensis (de neanderthaler): leefde in Europa en maakte onder andere sieraden van schelpen.

•Homo sapiens ('denkende mens'): ontstond ongeveer 250.000 jaar geleden in Afrika en verspreidde zich van daaruit over de hele wereld. Dit is de menssoort waartoe de moderne mens behoort.

Na verloop van tijd stierven de meeste menssoorten uit. Sinds ongeveer 28.000 jaar geleden is de Homo sapiens als enige menssoort overgebleven.

Klimaatverandering en de laatste ijstijd

Het klimaat op aarde verandert voortdurend. In het verleden werd het klimaat gekenmerkt door ijstijden: periodes waarin het op aarde veel kouder was dan nu. De laatste ijstijd begon ongeveer 115.000 jaar geleden. Grote delen van Noord-Europa raakten bedekt onder een dikke ijskap. Hoewel het ijs Nederland net niet bereikte, was het er zo koud dat de temperatuur in de zomer ver onder het vriespunt bleef. Het landschap veranderde in een kale poolwoestijn. Dieren die niet tegen de kou konden trokken weg, en koudebestendige dieren zoals de mammoet namen hun plaats in. Ongeveer 45.000 jaar geleden, tijdens een tijdelijke warmere periode in de laatste ijstijd, trokken de eerste groepen Homo sapiens vanuit Afrika naar Europa. Hier kwamen zij in contact met de neanderthalers, die al in Europa leefden. Neanderthalers waren iets kleiner dan de Homo sapiens, hadden diepe oogkassen en vooruitstekende wenkbrauwen. De twee soorten leefden duizenden jaren naast elkaar, totdat de neanderthalers ongeveer 28.000 jaar geleden definitief uitstierven.