Les over 5 De weg die impulsen afleggen

Leerdoelen

•Je kunt het verschil tussen een bewuste reactie en een reflex uitleggen.

•Je kunt de weg beschrijven die impulsen afleggen bij een bewuste reactie.

•Je kunt de functies van reflexen noemen.

•Je kunt de weg van impulsen in een reflexboog beschrijven.

•Je kunt uitleggen hoe bewustwording optreedt na een reflex.

Bewuste reacties en reflexen

Je reageert de hele dag door op prikkels uit je omgeving. Een prikkel is een verandering in de omgeving die door een zintuig wordt waargenomen. Zintuigcellen zetten deze prikkels om in impulsen: elektrische signalen die door je zenuwen worden voortgeleid. Sommige reacties op deze impulsen voer je bewust uit, terwijl andere reacties volledig onbewust en automatisch verlopen.

De weg bij een bewuste reactie

Bij een bewuste reactie ben je je bewust van de prikkel en besluit je zelf hoe je reageert. De impulsen verlopen hierbij altijd via de grote hersenen. Het proces van een bewuste reactie verloopt in de volgende vaste stappen:

1.Een prikkel uit de omgeving valt op de zintuigcellen van een zintuig.

2.De zintuigcellen zetten de prikkel om in impulsen. Deze impulsen gaan via gevoelszenuwen naar schakelcellen in de grote hersenen.

3.De impulsen komen aan in een specifiek gevoelscentrum (zoals het gezichtscentrum in de grote hersenen) en worden daar verwerkt. Op dit moment word je je bewust van de prikkel.

4.Je neemt een besluit om te reageren. In de bewegingscentra van de grote hersenen ontstaan nieuwe impulsen.

5.Deze impulsen worden via de hersenstam en het ruggenmerg naar de bewegingszenuwcellen van de betrokken spieren geleid, waardoor je de bewuste beweging uitvoert.

Wat is een reflex?

Een reflex is een vaste, snelle en onbewuste reactie op een bepaalde prikkel. Je lichaam voert deze reactie uit zonder dat je erover hoeft na te denken. Bekende voorbeelden van reflexen zijn de kniepeesreflex, de ooglidreflex (knipperen met de ogen ter bescherming) en de pupilreflex (het groter of kleiner worden van de pupillen). Reflexen hebben twee belangrijke functies in het lichaam:

•Bescherming: Ze beschermen het lichaam direct tegen beschadigingen, zoals het snel wegtrekken van je hand bij hitte of pijn.

•Evenwicht: Ze helpen om onbewust je evenwicht te bewaren, bijvoorbeeld wanneer je dreigt te vallen of struikelt.

De reflexboog

Reflexen verlopen extreem snel omdat de impulsen een kortere route afleggen dan bij een bewuste reactie. Deze route wordt de reflexboog genoemd. Bij een reflexboog maken de grote hersenen geen deel uit van de route die de reactie in gang zet. De weg die de impulsen afleggen is als volgt:

•De zintuigcellen nemen een prikkel waar en sturen impulsen via gevoelszenuwen naar het centrale zenuwstelsel.

•In het centrale zenuwstelsel worden de impulsen via schakelcellen direct doorgegeven aan bewegingszenuwcellen.

•De bewegingszenuwcellen sturen de impulsen naar de spieren of klieren, die direct reageren.

De plaats waar de reflexboog doorheen loopt hangt af van de locatie van de prikkel:

•Reflexbogen van het hoofd en de hals verlopen via de hersenstam.

•Reflexbogen van de romp en de ledematen verlopen via het ruggenmerg.

Reflex met bewustwording

Hoewel de grote hersenen geen deel uitmaken van de reflexboog, word je je bij veel reflexen achteraf wel bewust van de situatie. Een goed voorbeeld hiervan is de terugtrekreflex die optreedt wanneer je bijvoorbeeld een hete kraan of een scherpe cactus aanraakt.

Bij deze reflex sturen schakelcellen in het ruggenmerg de impulsen direct door naar de armspieren, waardoor je je hand direct terugtrekt. Tegelijkertijd geleiden andere schakelcellen in het ruggenmerg de impulsen omhoog naar de grote hersenen. Omdat de weg naar de grote hersenen langer is dan de weg naar de armspieren, trek je eerst je hand terug en voel je pas een moment later de pijn.

De terugtrek-strekreflex

Bij ingewikkelde reflexen, zoals de terugtrek-strekreflex, werken verschillende spieren in het lichaam samen. Als je bijvoorbeeld met je rechterhand een scherp voorwerp aanraakt, zorgt de reflex ervoor dat je je rechterarm buigt (terugtrekt). Vrijwel tegelijkertijd zorgt de reflexboog ervoor dat de strekspier in je linkerarm samentrekt om je lichaam te ondersteunen en in balans te houden. Dit wordt gecoördineerd door complexe zenuwverbindingen in het ruggenmerg.